Reformatoren over het vierde gebod

[Qohelet]

Ik wil in dit topic kijken naar de manier, waarop de Reformatoren spraken over het vierde gebod, m.n. wat betreft de betekenis van de NT "sabbatsrust".

Om te beginnen zal ik de relevante passages uit Calvijns Institutie citeren. Ik gebruik de vertaling van Sizoo. Het gaat om deel II, hoofdstuk 8, par. 28-34.

Eerst een overzicht van de structuur van Calvijns betoog:

28 doel van de sabbat
1 als verwijzing naar de eeuwige rust
1.1 29 geestelijke rust
1.2 30 de zevende dag voor de Joden
1.3 31 schaduwachtig gebruik dat nu voorbij is
2 dag bestemd voor godsdienstoefening; rust voor arbeiders
2.1 32 ook geldig voor ons
2.2 33 verdediging tegen doperse kritiek van Judaïstme
2.3 34 de betekenis van de NT zondag

[Qohelet]

28 Doel
De bedoeling van dit gebod is, dat wij, onze eigen gezindheden en werken afgestorven, de dingen van Gods Koninkrijk bedenken, en dat wij ons tot dat bedenken oefenen door de middelen, die Hij heeft ingesteld.
Maar daar het een bijzondere en van de andere geboden onderscheiden overweging heeft, vereist het een weinig andere volgorde van uitlegging. De ouden plegen het een schaduwachtig gebod te noemen, omdat het de uitwendige onderhouding bevat van de dag, welke onderhouding door Christus’ komst met de overige figuren is afgeschaft.
En dat is door hen wel naar waarheid gezegd, maar zij roeren de zaak slechts ten halve aan. Daarom moet de uiteenzetting dieper opgehaald worden en drie oorzaken onderscheiden worden, waarop, naar ik meen opgemerkt te hebben, dit gebod berust.
Want de hemelse Wetgever heeft door de rust op de zevende dag voor het volk Israël de geestelijke rust willen afbeelden, door welke de gelovigen van hun eigen werken moeten aflaten, om God in hen te laten werken.
Vervolgens heeft hij gewild, dat er een bepaalde dag zou zijn, waarop ze zouden samenkomen om de wet te horen en de ceremoniën te verrichten, of die althans in het bijzonder zouden wijden aan de overdenking hunner werken, om door de herdenking zich te oefenen tot vroomheid.
In de derde plaats heeft Hij geoordeeld, dat de dienstknechten en hun, die onder de heerschappij van anderen leefden, een dag der rust zou geschonken worden, op welke ze enige verpozing van hun arbeid zouden hebben.

[Qohelet]

29 Geestelijke rust
Maar door vele getuigenissen der  Schrift wordt ons geleerd, dat die afschaduwing der geestelijke rust in de sabbat de voornaamste plaats in beslag genomen heeft.
Immers aan nagenoeg geen enkel gebod eist de Here op strenger wijze gehoorzaamheid. Wanneer Hij bij de profeten wil te kennen geven, dat de gehele godsdienst ternedergeworpen is, klaagt Hij, dat zijn sabbatten bezoedeld, geschonden, niet gehouden en niet geheiligd zijn; alsof, wanneer deze gehoorzaamheid is nagelaten, niets meer overbleef, waarin Hij kon geëerd worden. (Num 15, 32; Eze 20,12; 22,8; 23,38; Jer 17,21.22.27; Jes 56,2)
De onderhouding van de sabbat verheft Hij met uitnemende lofprijzingen; daarom achten de gelovigen, onder andere Godsspraken, de openbaring van de sabbat wonderbaar hoog. Want zo spreken de Levieten bij Nehemia (9,14) in een plechtige vergadering: “Gij hebt onze vaderen uw heilige sabbat bekend gemaakt, en Gij hebt hun geboden en inzettingen en een wet gegeven door de hand van Mozes.”
Ge ziet hoe aan de sabbat te midden van alle geboden der wet een bijzondere waardigheid wordt geschonken. En dat alles strekt tot aanprijzing van de waardigheid der verborgenheid, die door Mozes en Ezechiël zeer schoon wordt uitgedrukt. Zo leest men in Exodus (31,13; 35,2): “Gij zult mijn sabbatten onderhouden, want dit is een teken tussen Mij en ulieden, bij uw geslachten, opdat gij weet, dat ik de Here ben, die u heilig: onderhoudt de sabbat, dewijl hi julieden heilig is; dat dan de kinderen Israëls de sabbat houden, de sabbat onderhoudende in hun geslachten; hij is tot een eeuwig verbond tussen Mij en de kinderen Israëls en een teken in eeuwigheid. Nog uitvoeriger spreek Ezechiël (20,12), van wiens woorden echter dit de hoofdinhoud is, dat de sabbat is tot een teken, waardoor Israël zou leren, dat God zijn Heiligmaker is.
Indien onze heiligmaking bestaat in de doding van onze eigen wil, dan doet zich een zeer geschikte overeenkomst voor tussen het uiterlijk teken en de inwendige zaak zelf. Wij moeten geheel rusten, opdat God in ons werke; wij moeten afstand doen van onze wil, ons hart doen berusten, van alle begeerten des vleses afstand doen. Eindelijk, wij moeten rusten van alle bezigheden van ons eigen verstand, om terwijl we God in ons werkende hebben, in Hem te rusten, zoals ook de apostel leert. (Heb 3,13; 4,4)

[Qohelet]

30 De zevende dag
Dit voortdurende rusten werd de Joden voorgesteld door de onderhouding van één der zeven dagen; en opdat die met des te groter eerbied zou gehouden worden, heeft de Here Jezus haar door zijn voorbeeld aangeprezen. Want het is van geen gering belang tot het opwekken van ’s mensen ijver, dat hij weet, dat hij er naar streeft zijn Schepper na te volgen.
Indien niemand enige verborgen betekenis zoekt in het getal zeven, aangezien dit in de Schrift het getal der volmaaktheid is, dan kan men zeggen, dat het niet zonder oorzaak gekozen is om de eeuwigdurendheid aan te duiden. Dat wordt ook gesteund door het feit, dat Mozes met de dag, waarop hij verhaalt, dat de Here gerust heeft van zijn werken, een einde maakt aan de beschrijving der opeenvolging der dagen en der nachten. Ook een andere waarschijnlijke betekenis van het getal kan aangevoerd worden: namelijk deze, dat de Here te kennen heeft gegeven, dat de sabbat nooit volkomen zal zijn, totdat de laatste dag gekomen zal zijn. Want onze zalige rust op de sabbat beginnen wij hier, in die rust maken wij dagelijks nieuwe vorderingen; maar omdat er nog voortdurende strijd is met het vlees, zal zij niet eerder volkomen zijn dan wanneer het woord van Jesaja (66,23) vervuld is over de opeenvolging van de ene nieuwe maan na de andere, en van ene sabbat na de andere, namelijk wanneer God zal zijn alles in allen (1 Cor 15,28). Het kan dus schijnen, dat de Here door de zevende dag voor zijn volk afgetekend heeft de toekomende volmaaktheid van zijn sabbat op de laatste dag, opdat het door de voortdurende overdenking van de sabbat zijn gehele leven lang naar deze volmaaktheid zou streven.

[Qohelet]

31 Schaduw van wat komen zou
Indien iemand deze beschouwing van dit getal als al te spitsvondig afwijst, dan heb ik er geen bezwaar tegen, dat hij het eenvoudiger aldus opvat: dat de Here een bepaalde dag verordend heeft, op welke het volk onder de tucht der wet zich er in zou oefenen om na te denken over de eeuwigdurendheid der geestelijke rust. Dat Hij daartoe de zevende dag aangewezen heeft, òf omdat Hij voorzag, dat dat genoeg was, òf om het volk, doordat Hij het zijn voorbeeld voor ogen stelde, des te beter aan te zetten of althans te vermanen, dat de sabbat geen andere bedoeling heeft dan de mens aan zijn Schepper gelijkvormig te maken.
Want de uitlegging van het getal is van weinig belang, wanneer slechts de verborgenheid, die voornamelijk afgeschilderd wordt, blijft, namelijk het gedurige rusten van onze werken. En tot de beschouwing daarvan riepen de profeten de Joden herhaaldelijk terug, opdat ze niet zouden menen, dat zij door de rust des vleses aan het gebod voldaan hadden. Behalve de reeds genoemde plaatsen leest men als volgt bij Jesaja (58,13): “Indien gij uw voet van den sabbat afkeert, van te doen uw lust op Mijn heiligen dag; en indien gij den sabbat noemt een verlustiging, opdat de HEERE geheiligd worde, Die te eren is; en indien gij dien eert, dat gij uw wegen niet doet, en uw eigen lust niet vindt, noch een woord daarvan spreekt; dan zult gij u verlustigen in de HERE”, enz.
Maar het is niet te betwijfelen of door de komst van de Here Christus, is wat hier ceremonieel was, afgeschaft. Want Hij is de Waarheid, door wiens tegenwoordigheid alle figuren verdwijnen; het lichaam, door welks aanschouwing de schaduwen achtergelaten worden. Hij is, zeg ik, de ware vervulling van de sabbat. Door de doop met Hem begraven, zijn wij in de gemeenschap zijns doods ingelijfd, opdat wij, deel hebbende aan zijn opstanding, in nieuwigheid des levens zouden wandelen (Rom 6,4). Daarom schrijft de apostel elders, dat de sabbat de schaduw geweest is van iets toekomstigs (Col 2,16.17), dat het lichaam, dat is het volle wezen der waarheid, die hij op die plaats goed heeft uitgelegd, van Christus is. Die is niet tevreden met één dag, maar slechts met de ganse loop van ons leven; totdat wij geheel en al, onszelf afgestorven, met Gods leven vervuld worden. Dus moet de bijgelovige onderhouding der dagen van de Christenen verre zijn.

[Qohelet]

32 Blijvende oorzaak
Aangezien echter de twee laatste oorzaken niet tot de oude schaduwen gerekend moeten worden, maar voor alle tijden evenzeer passen, heeft, hoewel de sabbat afgeschaft is, toch dit nog een plaats onder ons, dat wij op bepaalde dagen samenkomen om het Woord te horen, om het heilige brood te breken en de openbare gebeden te doen; en verder dat de dienstknechten en handwerkslieden rust van hun arbeid geschonken wordt. Het is buiten twijfel, dat beide oorzaken de Here bij het instellen van de sabbat ter harte gegaan zijn.
De eerste wordt ruimschoots betuigd, alleen reeds door het gebruik der Joden. De tweede heeft Mozes aangegeven in Deuteronomium (5,14), met deze woorden: “Opdat uw dienstknecht en uw dienstmaagd ruste, gelijk als gij: want gij zult gedenken, dat gij een dienstknecht in Egypteland geweest zijt.” Evenzo in Exodus (23,12): “Opdat uw os en uw ezel ruste en dat de zoon uwer dienstmaagd adem scheppe.”
Wie zou ontkennen dat beide voor ons evenzeer past als voor de Joden? De kerkelijke samenkomsten worden ons door Gods Woord bevolen en hun noodzakelijkheid is door de ervaring des levens genoeg bekend. Als zij niet vastgesteld waren en niet hun bepaalde dagen hadden, hoe zouden ze dan gehouden kunnen worden? Alle dingen moeten passend en met orde geschieden onder ons, zoals de apostel zegt (1 Cor 14,40). Nu is het er zover vandaan, dat hetgeen passend en ordelijk is, zonder die regering en regeling zou kunnen behouden blijven, dat een volkomen zeker verwarring en verwoesting de kerk boven het hoofd hangt, als die regeling zou worden weggenomen.
En indien wij dezelfde behoefte hebben, tot welker vervulling de Here voor de Joden de sabbat had ingesteld, bewere niemand, dat de sabbat op ons geen betrekking heeft. Want onze zeer voorzienige en goedertieren Vader heeft voor onze behoefte, evenzeer als voor die der Joden, willen zorgen.
Waarom komen wij dan niet liever dagelijks samen, zult gij zeggen, opdat zo de onderscheiding der dagen weggenomen worde? Och of dat ons gegeven werd; en voorzeker de geestelijke wijsheid was waardig, dat dagelijks voor haar een deeltje van de tijd werd afgenomen. Maar indien van de zwakheid van velen niet verkregen kan worden, dat dagelijkse bijeenkomsten gehouden worden, en de liefde niet toestaat meer van hen te eisen, waarom zouden wij dan niet gehoorzamen aan de regeling, die, naar we zien, ons door Gods wil is opgelegd?

[Qohelet]

33 De christelijke sabbat
Nu zie ik mij genoopt iets uitvoeriger te worden, omdat tegenwoordig sommige onrustige geesten opschudding teweeg brengen van wege de dag des Heren. Zij klagen, dat het Christenvolk in het Jodendom wordt gehouden, omdat het enige waarneming der dagen blijft behouden.
Ik echter antwoord, dat die dagen door ons waargenomen worden los van het Jodendom; want in dit stuk verschillen wij zeer veel van de Joden. Want wij vieren de dag niet met pijnlijke nauwgezetheid als een ceremonie, waardoor we menen, dat een geestelijke verborgenheid wordt afgebeeld, maar wij nemen hem aan als een middel, dat noodzakelijk is om de orde in de kerk te bewaren.
Maar, zo zeggen ze, Paulus leert (Col 2,16), dat de Christenen niet geoordeeld moeten worden in de onderhouding van de sabbat; omdat hij de schaduw is van een toekomstige zaak. Daarom vreest hij, dat hij onder de Galaten tevergeefs gearbeid heeft, omdat zij de dagen nog onderhielden (Gal 4,10.11). En in de brief aan de Romeinen (14,5) beweert hij, dat het bijgelovig is, wanneer men onderscheid maakt tussen de ene en de andere dag.
Maar wie, behalve die dwaze mensen, ziet niet van welke onderhouding de apostel spreekt? Want zij hadden niet het oog op die regerings- en kerkelijke orde, maar daar zij die als de schaduw van geestelijke dingen behielden, verduisterden zij evenzeer de heerlijkheid van Christus en het licht des evangelies. Van de werken hunnen handen rustten zij niet daarom, omdat die hen afhielden van de heilige bezigheden en overdenkingen; maar ze deden dat door zekere godsdienstige overwegingen, omdat ze droomden, dat ze door te rusten oudtijds bevolen verborgenheden herdachten. Tegen deze verkeerde onderscheiding der dagen, zeg ik, gaat de apostel in, niet tegen de wettige keuze, die de vrede der Christelijke gemeente dient.
Want in de door hem opgerichte kerken werd de sabbat tot dit gebruik gehouden. Want die dag verordent hij voor de Corinthiërs (1 Cor 16,2), om hun giften te verzamelen tot verlichting der broederen te Jeruzalem.
Als men bevreesd is voor bijgeloof, dan lag er meer gevaar in de rustdagen der Joden, dan in de zondagen, die de Christenen nu houden. Want omdat het nuttig was tot het omverwerpen van het bijgeloof, is de godsdienstige dag der Joden opgeheven, en omdat het nodig was tot behoud van de betamelijkheid, orde en vrede in de kerk, is de andere dag tot gebruik bestemd.

[Qohelet]

34 De zondag
Trouwens niet zonder oordeel des onderscheids hebben de ouden de dag, die wij de dag des Heren noemen, in de plaats van de sabbat gesteld. Want daar het einde en de vervulling van die ware rust, waarvan de oude sabbat een afschaduwing was, gelegen is in de opstanding des Heren, worden de Christenen juist op die dag, die aan de schaduwen een einde gemaakt heeft, vermaand, dat zij niet in schaduwachtige ceremoniën moeten blijven hangen.
En toch hang ik niet zo aan het getal van zeven, dat ik de Kerk zou willen binden aan het houden daarvan. Immers ik zal de kerken niet veroordelen, die andere dagen bestemd willen houden voor hun samenkomsten, mits zij zich slechts onthouden van bijgeloof. En dat zal gebeuren, wanneer ze gewijd worden alleen aan de onderhouding der tucht en der wel ingerichte orde.
De hoofdinhoud is: zoals de Joden de waarheid geleerd werd onder een beeld, zo wordt ze ons zonder schaduwen aangeprezen: ten eerste, dat wij ons gehele leven lang een voortdurende rust van onze werken beoefenen, opdat de Here daardoor in ons door zijn Geest werke; vervolgens dat een ieder afzonderlijk, zo dikwijls als hij tijd heeft, zich narstig oefenen in een vrome erkenning van de werken Gods; en ook, dat wij allen tezamen onderhouden de wettelijke orde der kerk, die ingesteld is tot het horen des Woords, de bediening der sacramenten, en het houden der openbare gebeden; in de derde plaats dat wij hen, die ons ondergeschikt zijn, niet onmenselijk met werk overladen.
Zo verdwijnen de beuzelpraatjes der valse profeten, die in de vorige eeuwen het volk gedrenkt hebben met de Joodse opvatting, terwijl ze niet anders aanbrachten dan dat afgeschaft is, wat in dit gebod ceremonieel was (dat nomen zij in hun taal de waardering van de zevende dag), maar dat blijft, wat tot de zeden behoort, namelijk de onderhouding van een dag in de week. En toch is dit niet anders dan tot krenking der Joden de dag veranderen, en dezelfde heiligheid van de dag in de geest houden; immers dan blijft ook voor ons nog dezelfde betekenis der verborgenheid in de dagen, die bij de Joden bestond.
En wij zien voorzeker, wat zij met zulk een leer bereikt hebben. Want zij, die hun instellingen aanhangen, overtreffen de Joden driewerf in grove en vleselijke bijgelovigheid aangaande de sabbat, zodat evenzeer op hen van toepassing zijn de berispingen, die men leest bij Jesaja (1,13; 58,13) als op hen, die de profeet in zijn eigen tijd bestrafte.
Verder moet vooral deze algemene leer vastgehouden worden, dat, opdat de godsdienst onder ons niet in verval gerake of verslappe, de heilige bijeenkomsten ijverig moeten waargenomen worden en men de uiterlijke hulpmiddelen, die van belang zijn tot het bevorderen van de dienst van God, moet verzorgen.

[Qohelet]

Tot zover Johannes Calvijn. Laat ik een paar conclusies trekken over zijn visie.

* De sabbat verplicht ons tot godsdienstoefening en barmhartigheid. Veel belangrijker in het sabbatsgebod is echter, dat het een verwijzing is naar geestelijke rust.
* In dat opzicht is het houden van de sabbatdag, zoals de Joden moesten doen, niet meer dan een afschaduwing, een type van de geestelijke rust.
* Deze rust is gekomen in Jezus Christus. Daarom is de joodse sabbath principieel afgeschaft voor de Christenen.
* De zondag is niet simpelweg de sabbat-viering op een andere dag. In par. 36 is Calvijn daarover heel stelling:

quote:

Zo verdwijnen de beuzelpraatjes der valse profeten, die in de vorige eeuwen het volk gedrenkt hebben met de Joodse opvatting, terwijl ze niet anders aanbrachten dan dat afgeschaft is, wat in dit gebod ceremonieel was (dat noemen zij in hun taal de waardering van de zevende dag), maar dat blijft, wat tot de zeden behoort, namelijk de onderhouding van een dag in de week. En toch is dit niet anders dan tot krenking der Joden de dag veranderen, en dezelfde heiligheid van de dag in de geest houden; immers dan blijft ook voor ons nog dezelfde betekenis der verborgenheid in de dagen, die bij de Joden bestond.

* Eigenlijk zouden we dagelijks diensten moeten beleggen. Nu is dat in de praktijk onhaalbaar en het zou onbarmhartig zijn dat van iedereen te verwachten. Daarom is een wekelijkse regeling, zoals de Joden die van God kregen, uitstekend geschikt voor de christelijke kerk. Het is een geschikt minimum.
* De zondag is er ook, om ons te leren niet opnieuw in ceremoniële gebruiken te vervallen, maar om ons hele leven te vormen naar de geestelijke rust in Christus.
* Een kerkelijke regeling betreffende de zondag is nodig om alles in goede orde te laten verlopen.

[elle]

Verdorie... Denk ik net zelf de hele kwestie uitgedacht te hebben, blijkt Calvijn dat eeuwen geleden al gedaan te hebben! Ik ben ook niet origineel... (Toch maar eens wat van hem lezen )

[HaJee]

quote:

[...]
En toch is dit niet anders dan tot krenking der Joden de dag veranderen,
[...]

Ik vind het tot dusverre een mooie en heldere analyse. Hartelijk dank. Toch heb ik nog een vraagje:
* Kan ik uit het gequote gedeelte opmaken dat de onderhouding van de zondag, juist als andere dag dan de sabbath, een krenking is voor de Joden?

[Qohelet]

Ja, dat staat er.

Calvijns punt is natuurlijk dat de zondag ánders is dan de sabbat. De reden om een dag apart te zetten is verschillend: wij doen het niet omdat we van God een "schaduwachtig gebruik" moeten handhaven, maar omdat wij in de kerk, op orderlijke wijze, als gemeente samen God willen dienen.

Maar als je van de zondag een verplichting maakt zoals de sabbat dat was; als je er net zulke regels voor maakt als je bij Mozes vindt, of erger nog, bij de Farizeeën; dan voer je opnieuw in wat was afgeschaft. Dan kun je net zo goed weer Jood worden; en dan is het enige verschil, dat je de Joden ook nog eens ergert door hun dag naar willekeur te verschuiven.

[Jakolien]

Maar daar zullen 'de bezwaarden' het vast allemaal mee eens zijn. Ik ken niemand die van de zondag een dag van regeltjes wil maken. Het is inderdaad farizeïstisch om elkaar op zondag aan regeltjes te binden (zoals dat in het verleden wellicht wel veel gebeurd is). Maar het gaat mij er om: het vierde gebod geldt voor ons vandaag nog steeds. Het heeft dezelfde waarde als de andere negen geboden. We moeten de zondag niet alleen gebruiken om naar de kerk te gaan, maar er is óók een opdracht van de Here om te rusten van ons dagelijks werk.

[Ampliatus]

Het is goed om deze tekst van Calvijn wel te blijven plaatsen in de context van zijn bedoelingen en exegese.
Nemen we de boekenserie Het gepredikte Woord, preken van Joh.Calvijn en mede vertaald door ds.J.Douma, dan zien we in deel II, allereerst zijn Calvijnse catechismus afgedrukt (pag.73v) en vervolgens 2 preken van Calvijn, de eerste over Deutr.5:12-14 (pag 76v.) en de tweede over Deut.5:13-15 (pag.91v).
Daarin verwerkt hij de consequenties van het Nieuwtestamentische vieren van de Zondag. De idee dat er dan gewerkt mag worden past daar absoluut niet in. Sterker nog, zelfs spelletjes doen was bedenkelijk...
Men heeft ooit - naar ik meen in de 19e eeuw - geprobeerd bewijs tegen Calvijn te verzamelen dat hij op die dag een balspel ooit eens zou hebben gedaan. Er is een heuse wetenschappelijke (!) studie naar gedaan, met als uitkomst, dat dit berust op laster (ik ben de titel even kwijt van dat boek/promotiestudie) maar dat komt nog wel...

[bert]

quote:

op 13 Oct 2003 20:39:51 schreef Qohelet:
Want de hemelse Wetgever heeft door de rust op de zevende dag voor het volk Israël de geestelijke rust willen afbeelden, door welke de gelovigen van hun eigen werken moeten aflaten, om God in hen te laten werken.

Schitterend, wat een wijsheid ligt hierin besloten.

Ik had een opmerking willen maken over oefenen in afhankelijkheid van God, oefening in vertrouwen,  maar dit onderstreept voor mij de rijkdom van de zondagsrust.

God wil ons speciaal zegenen op die dag, het is geen moeten, maar wat wil je nog meer? Het is toch gewoon dom om die rust niet te aan te nemen? Het is iets wat de Geest ons geeft omdat Hij weet wat goed is voor ons.

Gebod klinkt zo vaak als moeten en: als ik dat niet doe dan "wordt ik op de bon geslingerd." Nee, als je deze goede raad niet volgt, geef je God niet deze mogelijkheid om in jou te werken. Zonde hoor, er is zoveel meer mogelijk. Een adempauze in het drukke leven waarin je zo snel geleefd wordt.

Ik laat bij deze mijn ideeen over de relevantie van de zaterdag of zondag rusten. Ik voel een ontspanning en verwonder me over de wijsheid van God in zijn richtingaanwijzer met de naam rustdag.

[Qohelet]

quote:

op 14 Oct 2003 00:15:16 schreef Jakolien:
Maar daar zullen 'de bezwaarden' het vast allemaal mee eens zijn. Ik ken niemand die van de zondag een dag van regeltjes wil maken. Het is inderdaad farizeïstisch om elkaar op zondag aan regeltjes te binden (zoals dat in het verleden wellicht wel veel gebeurd is). Maar het gaat mij er om: het vierde gebod geldt voor ons vandaag nog steeds. Het heeft dezelfde waarde als de andere negen geboden. We moeten de zondag niet alleen gebruiken om naar de kerk te gaan, maar er is óók een opdracht van de Here om te rusten van ons dagelijks werk.

Ik zie een belangrijk verschil tussen wat Calvijn hier schrijft en wat bijvoorbeeld geschreven wordt door S. De Marie. Die schrijft nl. (in Het blijvende van het vierde gebod):

quote:

...  Daarmee werd het ceremoniële van de O.T. sabbat dat daarnaar verwees, afgedaan. Zo verschoof de rustdag  toen van de zevende dag naar de eerste dag van de week. Maar het vierde gebod …blijft onderdeel van de grondwet van Gods Verbond der genade. Christus wil dat de tekst van deze grondwet zelfs letterlijk blijft gelden tot aan de wederkomst (Matt 5:17,18).[5]  Ook het vierde gebod wordt door de Heilige Geest nu in ons hart geschreven.[6]  De wet is wel vervuld en verdiept door Christus, maar niet afgeschaft. Daarmee werd het ceremoniële van de O.T. sabbat dat daarnaar verwees, afgedaan. Zo verschoof de rustdag  toen van de zevende dag naar de eerste dag van de week. Maar het vierde gebod …blijft onderdeel van de grondwet van Gods Verbond der genade. Christus wil dat de tekst van deze grondwet zelfs letterlijk blijft gelden tot aan de wederkomst (Matt 5:17,18).[5]  Ook het vierde gebod wordt door de Heilige Geest nu in ons hart geschreven.[6]  De wet is wel vervuld en verdiept door Christus, maar niet afgeschaft. ...

en iets verderop

quote:

Deze teksten mogen niet gebruikt worden om nu ook het vierde gebod als afgeschaft te verklaren. Voor de N.T. kerk zijn het ook Gods werken van Schepping en Herschepping, die de basis vormen voor de onschatbare betekenis van de Rustdag. Op die dag heeft de HERE God gemeenschap met de bruid van Christus. Dan wordt Zijn levende Woord verkondigd, en Hem lof en eer toegezongen. In Hebr. 10:25 wordt daarom de N.T. gemeente aangespoord de eredienst niet te verzuimen. Deze dag blijft zo een teken van verbond, heen wijzend naar de volkomen eeuwige heerlijkheid, de eeuwige sabbat.[8] In de scheppingsorde van de tijd blijft God Zelf zorgen voor de structuren om Hem in alle rust te kunnen dienen. Het gebod van de rustdag omvat de regel om te rusten van het dagelijkse werk. Dit gebod wordt ons ook daarom wekelijks voorgehouden als onderdeel van de liefdeswet van de HERE. God doet aanspraak op héél ons leven – het vierde gebod omspant onze arbeid in zes dagen en ons rusten op één dag), wij zijn in heel ons leven het eigendom van Christus.

Wat me in de eerste plaats opvalt, is dat hij heel centraal stelt dat de sabbat onderdeel is van de scheppingsorde. Met andere woorden, het feit dat God rustte op de zevende dag, betekent dat Hij op dat moment voor de hele mensheid één dag per week als rustdag instelde. Daartegen valt veel in te brengen. Eenvoudigweg, dat je dit nergens in de bijbel vindt. De eerste keer dat de sabbat genoemd wordt, is in Ex 16, en dan gaat het om het volk Israël. De argumenten van ds. Visée zijn op dit punt ook terecht. Het zijn argumenten e silentio, maar daarom nog niet zwak: God straft geen heidenvolken omdat ze de sabbat niet houden; de apostelen noemen in het rijtje van "werken van het vlees" niet het schenden van de sabbatsrust; de boeken Job en Spreuken zwijgen op dit punt.

De exegese van Gen 2/Ex 20, nl. de verwijzing "daarom zegende de Here de sabbatdag en heiligde die", is belangrijk. M.i. legt Mozes in beide teksten uit, waarom het nu juist die zevende dag is die onderhouden moet worden: als een verwijzing naar het rusten van God op die dag. Uit wat ik bij Calvijn lees, concludeer ik dat ook hij dit ziet als een verwijzing. Daarom lees ik Gen 2,3 ook niet zo, dat God op die dag van de schepping de sabbat instelde; maar: "God ruste op die dag, en dat is de reden dat Hij die dag voor jullie, Israël, heiligverklaard heeft."

De Maries opmerking, dat de sabbat niet is afgeschaft, staat haaks op wat Calvijn schreef naar aanleiding van "de eerste oorzaak". De sabbat is volgens hem wél afeschaft, want het is een schaduwachtig gebruik. De sabbat is ook vervangen. Namelijk, de verwijzing náár de geestelijke rust heeft plaats gemaakt door kennis ván die eeuwige rust in Christus.
Wat volgens Calvijn niet vervallen is, maar juist centraler staat, is "dat wij rusten van onze (slechte) werken" en dat wij ons beijveren voor de dienst aan God. Wat hem betreft, het liefst elke dag een kerkdienst.
Voor Calvijn is de zondag als rustdag blijkbaar geen dwingend gebod, maar een voor de hand liggende manier waarop de NT kerk de ordelijke, ceremoniële dienst aan God in de vorm van bijeenkomsten van de gemeente, organiseert. Het is zó voor de hand liggend, dat het vanaf het begin zo gedaan is.

Natuurlijk zou Calvijn de laatste zijn om te zeggen, dat de zondag maar moet worden afgeschaft; of dat de kerkdiensten en dergelijke niet meer ter zake doen; of dat wij geen rust hoeven nemen. De dienst aan God vraagt van ons "stille tijd", gemeente-brede godsdienstoefening, oefening in devotie, studie van Gods Woord. Al die dingen kosten minstens een dag, waarop eigen prioriteiten aan de kant gezet worden. Praktisch komt dit neer op zondagsrust. Het grote verschil is, dat hij de zondag als dag van rust, als patroon van eens in de zeven dagen, enzovoort, niet beschouwd als goddelijk gebod, maar als de manier waarop de kerk verantwoordelijk de dienst aan God ordent.

En dat is de officiële kwestie die bij Leusden en Zuidhorn op tafel lag. Ik denk dat het terecht is om je zorgen te maken over de vergaande relativering van de zondagsrust. De uitspraak van ds. Ophoff spelen wellicht teveel in op de tendens, om zondagsheiliging niet serieus te nemen. Er moet gezocht worden naar manieren om de motivatie voor daadwerkelijke rust en aandacht voor God wakker te roepen. Maar ik geloof niet, dat dit op vruchtbare manier kan door te stellen, dat Ophoffs uitspraak onjuist is. De zondagsrust is niet als duidelijk gebod terug te vinden; dat zegt niet alleen de synode, dat is ook de lijn waarop Calvijn lijkt te zitten.

Het grote verschil is dit. Calvijn geeft een groots, heilig doorleefd kader, waarin positief de idealen van de NT rust beschreven staan. Ik hoop morgen een concretere uitwerking van ons "huiswerk" voor de zondagen te posten, zoals dat door Ursinus wordt gegeven. Dat gaat heel wat verder en is veel stimulerender en leerzamer, dan de minutieuze pogingen van deputaten en synode om Ophoff te verdedigen. Met de kritiek op claims van bezwaarden zoals die in het deputatenrapport staan, ben ik het grotendeels eens -- formeel, inhoudelijk. Maar de insteek van synode en deputaten bevalt me niet. Waar blijft de positieve definitie van de zondagsrust? Die lijkt te verdwijnen onder de roep om tolerantie.

En dat is een kwestie waar serieus aan gewerkt moet worden. Dat is onafhankelijk van de vraag of er een duidelijk gebod tot zondag als rustdag in de bijbel staat. Het gaat om ons concrete besef van de verantwoordelijkheid om de heilige God te dienen. Ik zou willen dat zowel bezwaarden als "rekkelijken" daar constructief over na zouden denken.

[Chaveriem]

How about this?
Tot aan het concilie van Nicea in het jaar 321 vierden de messiasbelijdende Joden alsook de gelovigen uit de volken nog geheel de Shabat. Toen de gemeen-schappen van de eerste gelovigen buiten Israël meer en meer uit heidenen gingen bestaan, ebde de betekenis van de Shabat steeds verder weg. Ondanks hun geloof in Yeshua vierden zij weer de reeds in de vóórchristelijke tijd bij de heidenen bekende “Dies Solis” [de zonnedag] ter ere van de zonnegod, en noemden hem nu “Dominica Dies” [Dag des Heren]. Later, in het zog van de versmelting tussen staat en kerk, verbood keizer Constantijn in 321 op advies van Eusebius álle christenen, dus óók de Joodse gelovigen, het vieren van de Shabat, om daardoor het Christendom geheel van zijn Joodse wortels los te maken. Het doel hiervan was om tegenstrijdige belangen te verenigen. Zoals bekend vereerden de heidenen de zon, en de zondag behoorde tot de ver-eringscultus. Door de Shabat af te schaffen en de zondag te heiligen hoopte men dat daardoor méér heidenen (in naam) tot de kerk zouden toetreden. Keizer Constantijn had hierdoor de zeker-heid, dat de rust in het Romeinse Rijk zou wederkeren.  Een stap verder ging Paus Sylvester (314-335), die verklaarde dat “de Shabat voor de Christenen een dag is van afschuw jegens de Joden. Men behoort die dag niet te houden, want het is een verwerpelijk gebruik”. Nog bonter maakte het Paus Innocentius I (402-417). Hij veroordende dat er op de Shabat geen g’dsdienstige samenkomst mag worden gehouden en dat de sacramenten niet mogen worden uitgereikt. We zien hier-aan, dat de Shabat dus juist in die tijd nog steeds door Christenen gehouden werd en daarom “moest” worden verboden. We zien ook, dat er geen heilige en oprechte motieven zoals de herdenking van de opstanding des Heren tot de invoering van de zondag als kerkdag hebben geleid, maar een afschuw van de Joden, dus puur antisemitisme alsmede afgoderij! Tijdens de Reformatie is veel hersteld, wat door de rooms-katholieke kerk was afgeschaft, maar het herstel van de Shabat hoorde daar helaas niet bij.

[bert]

quote:

op 13 Oct 2003 20:42:13 schreef Qohelet:
33 De christelijke sabbat
...
Want in de door hem opgerichte kerken werd de sabbat tot dit gebruik gehouden. Want die dag verordent hij voor de Corinthiërs (1 Cor 16,2), om hun giften te verzamelen tot verlichting der broederen te Jeruzalem.
...

Het is mij niet duidelijk wat bedoeld wordt met: Want in de door hem opgerichte kerken werd de sabbat tot dit gebruik gehouden. Als iemand dat uit zou kunnen leggen?

Ik had begrepen dat op de eerste dag der week, dag der eerstelingen, de tienden werden bijeengebracht. Nu zullen we zeggen door het houden van collectes, maar toen was het meer het wegleggen van iets wat je de eerste dag van de week had verdiend, waarschijnlijk zonder dat je zekerheid had over wat je nog zou krijgen de rest van de week. Een offer in vertrouwen.

[elle]

Zeg Qohelet, even een vraagje tussendoor.
Calvijn zegt dus dat het 4e gebod geen verplichting meer is. Geldt dat, wat Calvijn betreft, ook voor de andere geboden in het OT? Dat zou ik wel consequent vinden.

Beste Chaveriem en anderen: dit topic gaat over wat de reformatoren over het 4e gebod te zeggen hadden. Over zondagsrust in het algemeen is een ander topic geopend.

[Qohelet]

Wacht even, elle. Calvijn heeft in het geciteerde deel niet gezegd dat het vierde gebod niet meer geldt. Hij heeft alleen aangegeven, dat een belangrijke functie van het gebod is, een schaduw te zijn van de eeuwige rust die ons in Christus geopenbaard is. Let op zijn par. 32:

quote:

Aangezien echter de twee laatste oorzaken niet tot de oude schaduwen gerekend moeten worden, maar voor alle tijden evenzeer passen, heeft, hoewel de sabbat afgeschaft is, toch dit nog een plaats onder ons, dat wij op bepaalde dagen samenkomen om het Woord te horen, om het heilige brood te breken en de openbare gebeden te doen; en verder dat de dienstknechten en handwerkslieden rust van hun arbeid geschonken wordt. Het is buiten twijfel, dat beide oorzaken de Here bij het instellen van de sabbat ter harte gegaan zijn.

Ofwel, de sabbat is afgeschaft, maar het gebod om tijd te heiligen en om werk neer te leggen bestaan nog wel.

Iets dergelijks doen de Reformatoren met de hele Wet van Mozes. Het is het klassieke onderscheid tussen ceremonieel en moreel. Dit onderscheid kan formalistisch worden; dat is vaak gebeurd, en ook onder vrijgemaakten is er een neiging om te zeggen: de Tien Geboden zijn moreel, de rest is ceremonieel, dus niet meer geldig voor ons. Dat is nogal kort door de bocht. Het onderscheid is pas nuttig, als we beseffen dat de héle Wet afschaduwing en 'tuchtmeester' is, verwijzend naar Christus. Dat geldt net zo goed voor offerwetten als voor de Tien Geboden.

Ik zal Calvijns inleiding op de wet ook voor je opzoeken -- over een paar uur post ik het, oké?

[Qohelet]

Ik had beloofd Ursinus ten tonele te voeren. Ik vind zijn uiteenzetting over de Sabbat/zondag belangrijk, omdat hij een concrete, positieve invulling geeft. De vraag is niet: wat mag niet op sabbat, maar: welke activiteiten in de dienst van God worden van een christen verwacht, waarvoor hij speciaal tijd neemt?

Ik citeer uit Ursinus' Commentaar op de Heidelbergse Catechismus. Het is goed te bedenken, dat hijzelf één van de twee auteurs van dit leerboekje was! Het Commentaar is een dikke pil, die de catechismus vraag voor vraag behandelt. Na een gedetailleerde uitleg van vraag en antwoord zelf, behandelt de auteur meestal één of twee thema's die ermee te maken hebben. Bij v&a 103 is dit thema Over de sabbat. Eerst legt Ursinus uit, welke onderscheidingen er t.a.v. de sabbat gemaakt kunnen worden.

(Over dit eerste deel één opmerking: "bezwaarden" verwezen, getuige deputatenrapport, naar dit gedeelte in het Commentaar om aan te tonen, dat Ursinus ook t.a.v. het Nieuwe Verbond spreekt over de Sabbat. Dit zou bewijzen dat hij de zondag ziet als voortzetting van de joodse Sabbat. Dit argument wordt echter ontkracht door Ursinus zelf. In een schema laat hij zien, dat het concept "Sabbat" twee onderscheidingen heeft, namelijk inwendig (moreel, geestelijk) en uitwendig (ceremonieel); de tweede categorie valt uiteen in onmiddellijk (de sabbatdag, feestdagen, nieuwe maan en sabbatjaar in het OT) en middellijk (door de kerk in het NT als de Zondag). Ursinus gebruikt dus Sabbat in een algemene zin, zowel voor de joodse Sabbat als voor de christelijke Zondag. Zijn algemene definitie is: de sabbat is een tijd bestemd voor de rust van uitwendige werken, hetzij moreel of ceremonieel verboden; dat is, van zonden en van de werken waartoe wij geroepen zijn die te maken hebben met dit leven; en het is ook de tijd apart gezet voor het volbrengen van die dingen, die behoren bij de dienst aan God.)

In het tweede deel legt Ursinus uit in welke zin wij te maken hebben met de Sabbat. In het derde deel beschrijft hij, wat de uiteindelijke bedoeling van de Sabbat is. Het vierde deel gaat in op de vraag, hoe de sabbat geheiligd of ontheiligd wordt.

Ik citeer het begin van het tweede deel en het derde deel. Ik heb helaas alleen een Engelse uitgave (vert. Williard, uitg. Cincinnati OH, 1851).

[Qohelet]

II In how far does the Sabbath belong to us?
The Sabbath of the seventh day was appointed of God from the very beginning of the world, to declare that men, after his example, should rest from their labors, and especially from sin. This commandment was subsequently repeated in the law as given by Moses, at which time the ceremony which had respect to the observance of the seventh day, as a day of rest was made a sacrament of sanctification, by which God declared that he would be the sanctifier of his church; or, that he would pardon the sins of such as would believe, and receive them into favor on account of the Messiah promised to the fathers, and who would at the appointed time make his appearance in the world.
The reason why the ceremonial Sabbath of the seventh day is now abolished, is because it was typical, signifying the benefits of the Messiah, and admonishing the people of God of their duty. It was for the same reason that all the other sacraments, sacrifices and ceremonies, instituted before and after the giving of the law, were abolished by the coming of Christ, who fulfilled all that was signified by these things.
But although the ceremonial Sabbath has been abolished in the New Testament, yet the moral still continues, and pertains to us as well to others; for there is now just as much necessity for a certain time to be set apart in the Christian church for the preaching of God’s word, and for the public administration of the sacraments, as there was formertly in the Jewish church.
Yet we must not suppose that we are restricted or tied down either to Saturday, Wednesday, or any other day. The apostolic church, to distinguish itself from the Jewish synagogue, chose, in the exercise of the liberty conferred upon it, by Christ, the first day of the week in the place of the seventh, because on that that the resurrection of Christ took place, by which the internal and spiritual Sabbath is begun in us.
In a word, we are bound to the Sabbath, whether considered morally or ceremonially, as it respects that which is general, but not as it respects that which is particular; or, in other words, there is a necessity that we should have a certain day on which the church should be instructed and the sacraments administered; yet we are not bound or tied down to any particular day.

[Qohelet]

III For what was the Sabbath instituted?
The ultimate ends for which the Sabbath was instituted are chiefly these:
1.   The public worship of God in the church.
2.   The preservation of the ecclesiastical ministry, which is an office divinely instituted to give instruction to the church concerning God and his will, out of the holy Scriptures, delivered by the prophets and Apostles, and to administer the sacraments according to divine appointment. This is a most important end, on account of which the Sabbath was instituted, inasmuch as the public and ordinary preaching of the gospel, in connection with the offering up and prayer, thanksgiving and the use of divine rites, are public exercises, exciting and cherishing faith and repentance in the elect.
3.   That it might be in the Old Testament a type signifying the spiritual and eternal Sabbath. “I gave them my sabbaths, to be a sign between me and them, that they might know that I am the Lord that sanctify them.” (Eze 20,12)
4.   That the circumstance of the seventh say might remind and admonish men of the creation of the world, and of the duty of meditating upon the works which God made in six days.
5.   That works of charity, liberality and kindness might especially be performed towards our neighbor on this day.
6.   For the sake of bodily rest both to man and beasts: to beasts for the sake of man.
7.   That men might by their example provoke one another to piety and the worship of God. “I will declare thy name unto my brethren; in the midst of the congregation will I praise thee.” (Ps 22,22)
8.   That the church might by this means be visible in the world, and be distinguished from idolators and blasphemers, so that those who are yet out of the church may know to what communion they ought to attach themselves. The Sabbath now was a mark under the Old Testament by which the people Israel were distinguished and separated from other nations.


-- Tot zover Ursinus. Het meeste van deze dingen kunnen we zo meenemen als huiswerk voor zondag Je hebt er inderdaad minstens één dag in de week voor nodig. Bijvoorbeeld punt 5: werken van liefdadigheid (ook genoemd in zd 38)! Doen wij dat op de sabbat?

[dingo]

quote:

op 14 Oct 2003 02:22:51 schreef Qohelet:
[...]

Dat gaat heel wat verder en is veel stimulerender en leerzamer, dan de minutieuze pogingen van deputaten en synode om Ophoff te verdedigen. Met de kritiek op claims van bezwaarden zoals die in het deputatenrapport staan, ben ik het grotendeels eens -- formeel, inhoudelijk. Maar de insteek van synode en deputaten bevalt me niet. Waar blijft de positieve definitie van de zondagsrust? Die lijkt te verdwijnen onder de roep om tolerantie.

Volgens mij doe je de deputaten geen recht Qohelet. Het betreft hier appélzaken waarin de synode voor de 2e keer gevraagd werd, om uit te spreken dat er een Goddelijk gebod voor de zondagsrust bestaat. Het enige wat deputaten konden doen was aangeven dat dat niet het geval is. Waar baseer jij je op als je zegt dat de insteek van synode en deputaten je niet bevalt? Kun je dat concreet aanwijzen of is dat een "gevoel" van jou?

[Qohelet]

quote:

op 14 Oct 2003 15:26:01 schreef bert:
[...]
Het is mij niet duidelijk wat bedoeld wordt met: Want in de door hem opgerichte kerken werd de sabbat tot dit gebruik gehouden. Als iemand dat uit zou kunnen leggen?

dit gebruik = "de vrede der Christelijke gemeente", zie vorige zin. (Excuses voor de alineascheiding in dat gedeelte, heb ik verkeerd ingevoerd.)
Calvijn betoogt dus, dat Paulus bij het stichten van gemeentes regels gaf voor t.a.v. het vierde gebod, die niet ceremonieel waren ("onderscheiden der dagen"), maar die de gemeente dienstbaar leerde zijn (daarom de verwijzing naar de collecte in Korinte).

quote:

Ik had begrepen dat op de eerste dag der week, dag der eerstelingen, de tienden werden bijeengebracht. Nu zullen we zeggen door het houden van collectes, maar toen was het meer het wegleggen van iets wat je de eerste dag van de week had verdiend, waarschijnlijk zonder dat je zekerheid had over wat je nog zou krijgen de rest van de week. Een offer in vertrouwen.

Ik weet niet wat het joodse gebruik was. Het klinkt een beetje als de gulden die je 's maandags op school in het zendingpotje deed

[Qohelet]

quote:

op 14 Oct 2003 19:42:52 schreef dingo:
[...]
Volgens mij doe je de deputaten geen recht Qohelet. Het betreft hier appélzaken waarin de synode voor de 2e keer gevraagd werd, om uit te spreken dat er een Goddelijk gebod voor de zondagsrust bestaat. Het enige wat deputaten konden doen was aangeven dat dat niet het geval is. Waar baseer jij je op als je zegt dat de insteek van synode en deputaten je niet bevalt? Kun je dat concreet aanwijzen of is dat een "gevoel" van jou?

Als je verder kijkt achter de claim van appelanten, dat de zondagsrust een goddelijke instelling is, zie je daar hun grote zorg over de ontheiliging van de zondag en breder, de verminderde aandacht voor de dienst aan God in het leven in de gereformeerde kerken.
Ik kan me goed voorstellen, dat de preek van ds. Ophoff, gevolgd door een nogal neutrale opstelling van de synode van Leusden, die zorg heeft aangewakkerd. Door expliciet uit te spreken dat er verschillende visies zijn, zonder indringend het belang van het vierde gebod als zodanig aan te scherpen, speelt de synode in de kaart van degenen die een smoes zoeken om zondagsontheiliging minder ernstig te nemen. Daarom snap ik, dat appelanten graag een gezaghebbende uitspraak zien die dit probleem aanpakt. Om dat te bereiken, halen ze argumenten van heinde en ver om het verstandige gebruik om de zondag te reserveren, als expliciet goddelijk gebod te bevestigen.
Het commissierapport slaat hen ongenadig al deze argumenten uit handen. Dat kan ik begrijpen, omdat de argumenten niet dwingend opgaan. Anderzijds toont het rapport geen begrip voor de achterliggende zorg.

Ik had, concreet, graag gezien dat de synode duidelijker had uitgesproken
- dat de sabbat/zondag ons naar Christus en zijn eeuwige rust wijst
- dat wij samen tijd vrij moeten maken voor de speciale dienst aan God
- dat dit betekent, dat we onze "aardse" werken aan de kant leggen
- het belang van heiligheid, dat offers kan eisen.

Nogmaals, in een "academische discussie" zou ik de claim van appelanten ook afwijzen. Niet al onze goede christelijke gewoontes staan als goddelijk gebod in de bijbel. Maar als deze kwestie een rol speelt voor de kerkelijke praktijk, zeg ik er meteen bij: "So what? Het is de meest voor de hand liggende, meest verstandige en meest traditionele manier om het gebod om God te dienen, uit te voeren. Dus blijf van die zondag af!"

Dat zal, hoop ik, ook de insteek van ds. Ophoff geweest zijn. Ik vind dat hij het wat magertjes geformuleerd heeft. De zondag is er niet alleen om ruimte te maken voor onze eredienst. Er zit ook een aspect in van concrete, rituele, ceremoniële toewijding; een duidelijk getuigenis naar de wereld, hoe serieus wij onze God nemen; een goede gewoonte in geval onze geloofsmotivatie op een laag peil staat; een regeling die zeker stelt, dat wij Gods dienst althans één dag voorrang geven over ons eigen werk; een verwijzing naar Gods zesdaagse scheppingswerk.

Als die dingen open en positief naar voren waren gebracht door de synode in Leusden, vraag ik me af of appelanten zo sterk de noodzaak hadden gevoeld om het onderste uit de kan te halen.

[bert]

quote:

op 14 Oct 2003 19:44:32 schreef Qohelet:
dit gebruik = "de vrede der Christelijke gemeente", zie vorige zin. (Excuses voor de alineascheiding in dat gedeelte, heb ik verkeerd ingevoerd.)
Calvijn betoogt dus, dat Paulus bij het stichten van gemeentes regels gaf voor t.a.v. het vierde gebod, die niet ceremonieel waren ("onderscheiden der dagen"), maar die de gemeente dienstbaar leerde zijn (daarom de verwijzing naar de collecte in Korinte).

Hmm, ik vat hem nog steeds niet Q.

Het kopje zegt dat het gaat om de christelijke sabbat.  De volgende paragraaf (34) pas over de zondag. Ik dacht dus dat deze paragraaf zou gaan om een NT invulling van de zaterdag.

Ik interpreteer het zo dat voor Corintieers een andere dag (de eerste dag) gold dan voor de gemeenten die door Paulus zijn opgericht (de sabbat).  Dit als gevolg van het feit dat Paulus vind dat je geen onderscheid tussen de dagen moet maken, dat zou bijgeloof zijn.

Ik kan mij bij de vrede der christelijke gemeente geen gebruik voorstellen. Voor mij slaat "dit gebruik" terug op "Van de werken hunnen handen rustten zij" . Dat maakt dit soort taalgebruik zo moeilijk.

Dat zou betekenen dat Calvijn hier het rusten kwalificeert als een gebruik.

[dingo]

quote:

op 14 Oct 2003 20:08:24 schreef Qohelet:
[...]
Als die dingen open en positief naar voren waren gebracht door de synode in Leusden, vraag ik me af of appelanten zo sterk de noodzaak hadden gevoeld om het onderste uit de kan te halen.

En toch als ik het besluit zie voor de instelling van een "Studiedeputaatschap inzake zondagskwestie" zie ik een positieve insteek voor het handhaven van de zondagsrust:

quote:

Besluit 1:

aan de verzoeken (waarvan dat van de Particuliere Synode Holland-Zuid in de weg van art. 30 KO is voorbereid) te voldoen door een deputaatschap ‘Vierde gebod en zondag’ in te stellen en deputaten op te dragen de kerken te dienen met een handreiking waarin een positieve standpuntbepaling geboden wordt inzake het ethisch handelen als gelovigen en kerken in de 21e eeuw met betrekking tot het vieren van de zondag als dag van de Here in het licht van het vierde gebod.

Gronden:

1. terecht wordt erop gewezen dat de uitspraken van de Generale Synode Leusden – die in het kader van een appèlzaak geen zelfstandige leeruitspraken zijn – hebben geleid tot een onjuiste beeldvorming in de kerken als zou de waarde van trouw zijn aan Gods wil in het vierde gebod en het belang van verantwoord invulling geven aan de zondag door de synode gerelativeerd zijn;
2. eeuwen geleden leerde de christelijke kerk onder Gods voorzienigheid de zondag als een volledige rustdag waarderen en vieren. De waarde van dit kostbare geschenk wordt steeds minder onderkend, nu de overheid en de samenleving in Nederland – in tegenstelling tot voorgaande eeuwen – hun christelijk stempel verloren hebben. Daarmee is de vanzelfsprekendheid van de zondag als rustdag onder druk komen te staan. Ook onder christenen is in toenemende mate afkalving van de zondagsrust waarneembaar, waarbij ook de hartelijke motivatie en de royale ruimte voor de kerkdiensten in het gedrang komen. Daarom is het hoog tijd en van groot belang dat de kerken hun overtuiging op dit punt hernieuwen en verder ontwikkelen om bij het licht van Gods Woord en zoekend naar de bedoeling van Gods Geest in te spelen op genoemde en toekomstige ontwikkelingen en daarin de gelovigen bij te staan;
3. enerzijds heeft na de Nationale Synode van Dordrecht 1618-1619 geen enkele generale synode meer leerstellige uitspraken gedaan met betrekking de kwestie van sabbat en zondag; anderzijds is de bezinning op dit onderwerp binnen de kerken niet stil blijven staan; het is goed te onderzoeken, of er in de veelheid van materiaal elementen zijn waarover wel kerkelijke overeenstemming te verkrijgen valt;
4. juist nu bepaalde eeuwenoude meningsverschillen over de leer inzake het vierde gebod en de zondag (nog) niet blijken te kunnen worden weggenomen, is het goed dat de kerken niet blijven staan bij deze constatering; het zal de bezinning op en de kracht van het christelijk leven in de kerken ten goede komen, wanneer de kerken niet-opgeloste dilemma’s te boven komen en samenwerken bij het ontwikkelen, formuleren en uitdragen van een positieve schriftuurlijke handreiking inzake de zondagsrust in de 21e eeuw in het licht van het vierde gebod.

[Qohelet]

quote:

op 14 Oct 2003 21:22:07 schreef bert:
[...]
Het kopje zegt dat het gaat om de christelijke sabbat.  De volgende paragraaf (34) pas over de zondag. Ik dacht dus dat deze paragraaf zou gaan om een NT invulling van de zaterdag.

De kopjes zijn misschien misleidend. Ze zijn niet van Calvijn, maar van mij; hecht er niet teveel waarde aan

quote:

Ik interpreteer het zo dat voor Corintieers een andere dag (de eerste dag) gold dan voor de gemeenten die door Paulus zijn opgericht (de sabbat).  Dit als gevolg van het feit dat Paulus vind dat je geen onderscheid tussen de dagen moet maken, dat zou bijgeloof zijn.

Dat is niet juist; Paulus was de zendeling van Korinte!

quote:

Ik kan mij bij de vrede der christelijke gemeente geen gebruik voorstellen. Voor mij slaat "dit gebruik" terug op "Van de werken hunnen handen rustten zij" . Dat maakt dit soort taalgebruik zo moeilijk.

Het woord "gebruik" is hier, vermoed ik, vertaling van Lat. usûs, een tamelijk algemeen woord. Het lijkt me niet de bedoeling om het hier te interpreteren als "een of andere gewoonte". De zinsnede "werd de sabbat tot dit gebruik gehouden" zou je in modern Nederlands kunnen weergeven als "werd de sabbat hiervoor gebruikt", of "werd hij tot dit doel gehouden".

quote:

Dat zou betekenen dat Calvijn hier het rusten kwalificeert als een gebruik.

Voor Calvijn (en ook Ursinus, zie hierboven) is sabbat houden equivalent met rusten. Dat is ook terecht, aangezien Heb. shabbat = "rusten". De vraag is: om wat voor soort rusten gaat het hier? Het antwoord: in de eerste plaats, geestelijke rust, d.w.z. loskomen van zonde en aardse beslommeringen. In de tweede plaats, het vormgeven van deze rust in de aardse praktijk, d.w.z. je toewijden aan de dienst van God en je werk laten liggen.

[Ge2rt]

(Off-topic, maar anders leest geen hond het, vrees ik).

Wie kan mij helpen aan het boek van D.A. Carson (ed.) - From Sabbath to Lord's day, waarin ongetwijfeld ook alles over reformatoren en het 4e gebod is opgenomen?

[Justin]

quote:

op 14 Oct 2003 02:22:51 schreef Qohelet:
[...]


Wat me in de eerste plaats opvalt, is dat hij heel centraal stelt dat de sabbat onderdeel is van de scheppingsorde. Met andere woorden, het feit dat God rustte op de zevende dag, betekent dat Hij op dat moment voor de hele mensheid één dag per week als rustdag instelde. Daartegen valt veel in te brengen. Eenvoudigweg, dat je dit nergens in de bijbel vindt. De eerste keer dat de sabbat genoemd wordt, is in Ex 16, en dan gaat het om het volk Israël. De argumenten van ds. Visée zijn op dit punt ook terecht. Het zijn argumenten e silentio, maar daarom nog niet zwak: God straft geen heidenvolken omdat ze de sabbat niet houden; de apostelen noemen in het rijtje van "werken van het vlees" niet het schenden van de sabbatsrust; de boeken Job en Spreuken zwijgen op dit punt.

Beste Qohelet, argumenten e silentio zijn toch per definitie zwak omdat ze niets bewijzen uiteindelijk?

Prediker 12:13, Van al het gehoorde is het slotwoord: Vrees God en onderhoud zijn geboden, want dit geldt voor alle mensen.
Ik mag toch aannemen dat onder het onderhouden van Gods geboden ook het vierde gebod valt?
Hoe weet jij dat God de heidenvolken niet straft omdat ze de sabbat niet onderhouden? Ook het laten gaan van de heidenen op een heilloze weg is straf.

De Marie gaat in het voetspoor van ondermeer prof. Greijdanus die juist de instelling van de rustdag door de HERE na de schepping in zes dagen het einde van alle tegenspraak noemt, zie 'om recht en waarheid' van prof. J. Kamphuis pag 126.

Bij Calvijn moet je in rekening brengen zijn strijd tegen de verering van allerlei heiligendagen en zijn strijd tegen de viering van de zondag in het kader van de goede werken. Alsof Christus werk niet afdoende is geweest als verzoening van al onze zonden.

[Qohelet]

Na een korte radiostilte discussieren we vrolijk verder.

quote:

Waar we het over eens zijn:
* We zijn het erover eens dat de bijbel een sabbatsgebod heeft.
* Niet ieder aspect van dit gebod nemen we letterlijk, i.i.g. vinden we het niet nodig om de zaterdagsviering aan te houden.

De nadruk die Calvijn legde:
* De Sabbat voor ons is eerst en vooral een geestelijke sabbat, een rust van onze boze werken.

De crux van de discussie:
* Moeten we het gebod om één dag in de week te rusten, wél letterlijk nemen? Zo ja, waarom wel de "dag" maar niet de "zevende"?
* Hoe expliciet geeft de bijbel aan dat de rustdag naar de opstandingsdag is verschoven?
* Hoeveel reden is er, al met al, om de zondag als rustdag als goddelijk gebod te beschouwen? Hoeveel reden is er om de concrete rustdag als goddelijk gebod te beschouwen?
* Sommigen zeggen dat de zondag een goede gewoonte is die wij samen in onze christelijke vrijheid invullen (zie Calvijn!); anderen hameren er op dat het een goddelijk gebod is. Wat is, praktisch gezien, het verschil?

In mijn laatste bijdrage stelde ik, dat er niet veel bijbelse aanwijzingen zijn dat het vierde gebod een "universeel" gebod is, i.e. dat het ook geldt buiten het verbond met Israël.  Ik argumenteerde dat de bijbel op dit punt zwijgt; bijvoorbeeld, dat God de heidenvolken nooit aanspreekt op hun schending van de sabbat.

Justin vind een argumentum e silentio ("argument uit stilzwijgen") per definitie zwak. Ik ga daar niet in mee. Maar om hem tevreden te stellen, wil ik het ook wel ombuigen naar een ander type redenering.

1a God gaf Israël een concreet sabbatsgebod.
1b De Israëlieten hebben vaak de sabbat niet onderhouden.
1c Keer op keer profeteren profeten tegen Israël wegens deze zonde.

2a God gaf de heidenen (wel/niet) een concreet sabbatgebod.
2b De heidenen hebben vaak de sabbat niet onderhouden.
2c Keer op keer profeteren profeten tegen de heidenen, maar niet wegens deze zonde.

Je ziet de parallel. Als we in 2a "wel" invullen, is het heel inconsequent dat God de heidenen nooit lastig valt over deze kwestie. Als we in 2a "niet" invullen, wordt een en ander veel begrijpelijker.

[HaJee]

Dat ben ik met je eens Qohelet. Volgens mij gaat het God er meer om dat de heidenen God niet (er)kennen als de enige God. Als die God door het niet geaccepteerd wordt als God, dan is het onrechtvaardig om met iets als een sabbatsgebod aan te komen.

[Zwever]

Dan komt de vraag, of het wel terecht is dat we de letterlijke versie van het vierde gebod elke week te horen krijgen.

Zo denkt toch elke leek dat hij/zij dat gebod domweg strikt op te volgen heeft? Week in, week uit, krijg je dat weer voor je kiezen.

We lezen immers de wet voor om "onze zonden te leren kennen". Maar als het overtreden van het sabbatsgebod geen zonde is, waarom zouden we haar dan voorlezen? Zo leer ik geen zonde kennen, maar wetticisme.

/edit: om nog een beetje ontopic te blijven: stimuleerden de reformatoren het voorlezen van de wet?

[Qohelet]

Ja, dat deden ze, en wel om de volgende reden: de tien geboden zijn een samenvatting van Gods Wet aan Israël, dat een afbeelding ("schaduw") is van nieuwtestamentische wet. Voor ons, die Christus kennen en weten welke plaats de wet inneemt, leven deze geboden in hun vervulde vorm.

Denk aan de manier waarop de Catechismus de geboden één voor één behandeld: elk ervan beschrijft een aspect van een geestelijk, christelijk, dankbaar leven. Dus "Gij zult niet doodslaan" herinnert ons eraan, dat onze naaste een medeschepsel is van God en dat het ons als gelovigen past hem ook zo te behandelen.

Het gaat natuurlijk mis als je het gebod "Gij zult niet doodslaan" alleen maar, of vooral, letterlijk neemt. De betekenis ligt dieper.

[Jan W]

Het is volgens mij duidelijk: Alle geboden zijn Gods geboden, daar twijfelen zowel bezwaarden als niet bezwaarden aan. Waar het dus om gaat is om een stuk interpretatie, en daarom is het niet goed dat wegen zich scheiden. Het gaat in de discussie met de bezwaarden niet meer om de kern "Gods gebod" maar om "de interpretatie" en daarmee "het eigen gelijk". Dat is heel menselijk maar heeft met wat God van ons vraagt echt niet meer zoveel te maken.

[Pulpeet]

quote:

op 28 Feb 2004 12:00:08 schreef Zwever:

/edit: om nog een beetje ontopic te blijven: stimuleerden de reformatoren het voorlezen van de wet?

Sterker nog. In zijn Straatsburgse gemeente liet Calvijn de wet door de gemeente zingen. Nà de schuldbelijdenis en absolutie. Als regel der dankbaarheid dus. Hij had zelf een twaalfstrofige berijming gemaakt. Na elk couplet werd een gezongen 'Kyrie Eleison' ingevoegd.
In Geneve werd de wet achterwege gelaten. Alleen bij avondmaalsvieringen werd de wet nog gelezen of gezongen. Het eerste couplet begint met 'Lève le coeur' (verheft het hart). Dit kwam dan in de plaats van het roomse sursum corda.

(bron: Brienen, T. De liturgie bij Johannes Calvijn)

[Priscilla en Aquila]

Interessant om nu eens te lezen hoe Calvijn over de wet denkt. Hierin kan ik toch een heel eind met hem mee gaan. Maar het punt van de wet als afschaduwing, is iets wat ik bij gereformeerden toch haast niet tegenkom.
Zo las ik op het topic over de scheuring, dat iemand iets schreef wat neerkwam op: Wij moeten de geboden houden, anders stellen wij de wet buiten werking. Dat lijkt me toch weer een heel andere benadering, meer 'wettisch' (ik weet er even geen ander woord voor)
De vraag is natuurlijk wat doe je met de afschaduwing als IN CHRISTUS wij in de rust zijn ingegaan - de werkelijkheid... De rust die wij als NT-gelovigen hebben strekt zich uit over ons hele leven (alle dagen van de week, zo je wilt)

Om on topic te blijven: Wat zegt Calvijn dan van Hebreeen 4:  10 Want wie tot zijn rust is ingegaan, is ook zelf tot rust gekomen van zijn werken, evenals God van de zijne.
Hierin zie ik de geestelijke betekenis van de sabbat.... En wat de zondag betreft: dat wordt genoemd de dag van de Heer, of de eerste dag der week. We lezen dat in Handelingen dat al de dag was waarop de gelovigen bij elkaar kwamen om brood te breken.....

[Zwever]

Qoholet (en anderen),

Zouden de gemiddelde mensen in de kerk begrijpen dat de tien geboden slechts een afschaduwing zijn, als ze week-in-week-uit worden gelezen, in hun letterlijke vorm?

Ik zou voorstellen om ze (vooral inclusief het vierde gebod) ze te behándelen als een afschaduwing. Nu wij het werkelijke kennen, zouden we niet veel meer ons daarnaar moeten richten, dan naar de schaduwen?

[Priscilla en Aquila]

quote:

op 29 Feb 2004 12:58:32 schreef Zwever:
Qoholet (en anderen),

Zouden de gemiddelde mensen in de kerk begrijpen dat de tien geboden slechts een afschaduwing zijn, als ze week-in-week-uit worden gelezen, in hun letterlijke vorm?

Ik zou voorstellen om ze (vooral inclusief het vierde gebod) ze te behándelen als een afschaduwing. Nu wij het werkelijke kennen, zouden we niet veel meer ons daarnaar moeten richten, dan naar de schaduwen?

Ik zat inderdaad ook even te filosiferen over wat 'schaduw' nu concreet betekend t.o.v. de werkelijkheid.
De schaduw komt eerst en je kunt aan de vorm een beetje inschatten hoe de echte werkelijkheid eruit ziet. Maar eigenlijk is het een heel oppervlakkige zicht over de werkelijkheid die erachter zit.... (tweedimensionaal-zwart...)
De werkelijkheid is totaal anders. Het heeft kleuren, is driedimensionaal; het heeft een inhoud......je had het niet achter de schaduw gezocht dat het zo zou zijn....

Ik zat vanmorgen in de kamer in mijn huis.....buiten scheen de zon en je kon de schaduw van het huis buiten zien.....
Als ik nu aan een onbekende, jullie op het forum bv. zou gaan vertellen hoe mijn huis eruit ziet, zou ik dan de schaduw van mijn huis die buiten te zien is gaan beschrijven? En dan vertellen: dit heb ik ook in het echt. Punt.

Ik zou mijn ECHTE HUIS beschrijven, en de schaduw NIET EENS NOEMEN.......
Niet dat de schaduw er niet is, maar als de werkelijlkheid gekomen is, heeft de schaduw geen betekenis meer......... Het echte voorwerp is waar het om gaat en heeft veel meer inhoud en facetten. Het zou de werkelijkheid te kort doen als ik mij nog met de schaduw bezig zou houden.

[KeesvE]

Inderdaad mooi gefilosofeerd

Toch is wat Qoholet eerder poneerde ook waar: Gij zult niet doodslaan heeft een diepere betekenis, maar dat neemt niet weg dat doodslaan op zich nog steeds niet mag.....

Voor elk van de geboden van de Here gaat dit op, maar voor het vierde blijkbaar niet. En daar zit hem nu juist de moeite.....

[Priscilla en Aquila]

quote:

op 27 Feb 2004 18:31:46 schreef Qohelet:

2a God gaf de heidenen (wel/niet) een concreet sabbatgebod.
2b De heidenen hebben vaak de sabbat niet onderhouden.
2c Keer op keer profeteren profeten tegen de heidenen, maar niet wegens deze zonde.

Je ziet de parallel. Als we in 2a "wel" invullen, is het heel inconsequent dat God de heidenen nooit lastig valt over deze kwestie. Als we in 2a "niet" invullen, wordt een en ander veel begrijpelijker.

Ik zou idd niet invullen.
De zondag is niet in de plaats gekomen. We gedenken gewoon de ‘dood des Heren’ op de opstandingsdag. Dit deden ze in de handelingen ook al.
Hand 20,7  
En toen wij op de eerste dag der week samengekomen waren om brood te breken, hield Paulus een toespraak tot hen en, daar hij van plan was de volgende dag te vertrekken, zette hij zijn rede voort tot middernacht.

Volgens mij hielden de eerste christenen op de eerste dag geen rust, ze werkten gewoon zoals de rest van de maatschappij dat ook deed. Alleen in hun vrije tijd braken ze samen brood. De Joden vierden nog gewoon sabbath en gingen naar de tempel.

[Jan W]

Ds Voorberg heeft ook een aantal artikelen over dit onderwerp geschreven, dit op verzoek van de synode.  Voor de volledigheid van de discussie voeg ik ze in verschillende post toe.

Sabbat en zondag (1)

Waar gaat het nu echt om?
Sinds ongeveer 1999 staat de zondag weer hoog op de agenda in onze kerken. En wel zo hoog dat waarschijnlijk heel wat broeders en zusters het onderwerp meer dan zat zijn. Sinds het jaar van de synode van Leusden zijn er talloze artikelen over geschreven, ontelbare ingezonden stukken in het ND, is er een enorme verontrusting opgestoken, en veel verdriet en zorg ontstaan. Wie heeft ooit kunnen bevroeden dat één preek zoveel zou kunnen losmaken. We kunnen het betreuren dat er zoveel zorg en verdriet ontstaan is. Anderzijds kunnen we ook dankbaar constateren dat wel duidelijk geworden is wat de zondag ons waard is!
   De Synode van Zuidhorn heeft deputaten benoemd voor het onderwerp ‘Sabbat en Zondag’. Wij willen graag de rust in de kerken terugbrengen en de winst van de discussie vasthouden en verzilveren. We denken dat dit heel goed mogelijk is als we met elkaar zien wat er door ‘Leusden’en ‘Zuidhorn’ echt besloten is. We zijn ervan overtuigd dat als we dat goed in beeld krijgen er geweldige eenheid in onze kerken blijkt te bestaan over dit onderwerp en we op dit gebied de gelederen juist kunnen sluiten. Deputaten willen graag door een serie korte artikelen proberen te bewerken dat we de strijdbijl over dit onderwerp begraven, en gaan zien wat ons samenbindt en dat vruchtbaar maken voor een voortgaande bezinning over ‘de zondag in de 21e eeuw’, als een blijde, dankbare rustdag van de Here, onze God.
   Om dat te bereiken bieden we een serie korte artikelen aan, aan de regionale kerkbladen die onze kerken rijk zijn en aan de plaatselijke gemeenten. We mikken op een aantalcompacte, heldere uiteenzettingen, die je uit de organen waarin ze verschijnen kunt lichten en kunt bewaren. Het doel is dat we vanuit een nieuwe eenheid met nieuwe vreugde gaan genieten van de rustdag die God ons geeft en ons bezinnen op een goede verdediging van deze dag in de 24-uurs economie van de 21e eeuw. In de achterliggende maanden hebben we als deputaten ons over dit onderwerp bezonnen en ons oor te luisteren gelegd  bij vele broeders en zusters in den lande. We hielden een enquête, waarvan de resultaten verwerkt zijn door br. Westert (het ND van 22 augustus 2003 berichtte ervan), en we trokken het land door om op gemeentevergaderingen met elkaar in gesprek te gaan. Het wordt tijd, dachten we, om de winst van dit alles te gaan innen.

Voor deputaten, P.L. Voorberg

[Jan W]

Sabbat en zondag (2)
We gaan gewoon  bij het begin beginnen. Waar is de onrust van de laatste tijd door ontstaan? We zijn ervan overtuigd dat er al veel kou van de lucht is, als we helder op een rijtje zetten, wat er wel (en niet) gebeurd is.

Wat lag er op de tafel van de Generale Synode te Leusden 1999 (GSL)?
Ds. D. Ophoff (toen te Nieuwegein) deed in een preek uitspraken over het 4e gebod. Deze vielen een aantal gemeenteleden nogal rauw op het dak. Het waren voor hen ongewone uitspraken. Na vele discussies, ook in de kerkelijke weg, kwam de GSL tot uitspraken:
a.   de opvatting van ds. Ophoff, “dat de zondag als rustdag niet gegrond is op een goddelijk gebod”, is niet te veroordelen (GSL art. 25 besluit 4.3.)
b.   de christelijke kerk heeft in haar gelovig antwoord op de leiding van Gods Geest aan de zondag de byzondere waarde van rustdag toegekend naar het voorbeeld van Israels sabbat (GSL art. 25 besluit 4, grond 3)
c.   de zondag als rustdag is gegrond op een verantwoorde keus van de christelijke kerk (GSL art. 25, besluit 4, grond 3)
Conclusie
In de kerken wordt de mening toegestaan, dat:
a.   de rustdag niet gegrond is op een goddelijk gebod. Tegelijk wordt nadrukkelijk vastgehouden dat:  
b.   de rustdag wel gegrond is op het voorbeeld van Israels sabbat en daarmee in lijn is met het 4e gebod en dat:
c.   de rustdag gegrond is op een verantwoorde keus van de christelijke kerk. Dat laatste betekent: voor God verantwoord. Dat geeft aan deze uitspraak een zware lading.

Door deze uitspraak kwam een bepaalde manier van denken over de zondag als rustdag naar boven die voor velen onbekend was. In ons land was de zondagsrust lange tijd onomstreden en velen wezen daarvoor naar het 4e gebod: daar staat toch duidelijk dat je niet mag werken? De zondag werd beschouwd als een “naar de eerste dag der week verplaatste sabbat”. Alle geboden en verboden die aan de sabbat waren gekoppeld golden onveranderd voor de zondag sinds het begin van het NT..   Tegelijk stelde de Generale Synode vast, dat er naast deze mening ook altijd een andere mening heeft bestaan. Die mening werd in deze preek naar voren gehaald. Het is te begrijpen dat wie altijd geleefd heeft met die andere gedachte hierdoor werd geschokt. Zeker als je bijv. (bijna) ontslagen bent geweest omdat je nodeloze zondagsarbeid weigerde. En dat is zeker voorgekomen. De reactie kwam op: als rusten op zondag géén goddelijk gebod is, had ik dus mijn werk-met-een-stuk-zondagsarbeid niet hoeven op te geven! Ik heb me al die moeilijkheden op de hals gehaald voor een mènselijk gebod! Dat was dus niet nodig geweest!

Dan komt natuurlijk de vraag op: hebben die twee opvattingen (en met name de opvatting van ds. D. Ophoff) echt altijd wel bestaan?! De GSL meende dat feit te kunnen bewijzen vanuit bepaalde uitspraken van de Nationale Synode van Dordt 1618/9. Let wel: de GS ging niet bewijzen dat er altijd in de kerken geleerd was dat het rustgebod op de zondag een goddelijk gebod was. Dat was aan de GS niet gevraagd. Het ging er om of de gedachte dat het rustgebod niet op Gods (4e) gebod rustte te tolereren was in de kerken.

Dat is dus `Leusden`: een gangbare mening werd niet bestreden. Een wat minder gangbare mening kwam voor het voetlicht. Op grond van het verleden kon de GS niet anders dan vaststellen dat die mening altijd was getolereerd en dus nu niet opeens kon worden veroordeeld. Ook al niet omdat op de GS niet kon worden aangetoond (ook niet vanuit zd. 38 HC), dat die mening onschriftuurlijk was. Nu zijn er velen in onze kerken die menen dat deze mening wel onschriftuurlijk is. Daar komen we nog op terug.

Voor deputaten, P.L. Voorberg

[Jan W]

Sabbat en zondag (3)

En toen kwam Zuidhorn….
De synodetafel te Zuidhorn boog door vanwege de bezwaarschriften. Broeders en zusters dachten mee  over een aangelegen onderwerp! Waar ging het hen om? Zijn meenden dat:
a.   er niet altijd twee meningen geweest zijn: “de mening van ds. Ophoff is een nieuwe mening!”
b.   de Bijbel duidelijk leert dat er ook in het NT een rustgebod geldt. De zondag is wèl een “naar de eerste dag der week verplaatste sabbat”. “Leusden” ging in tegen Schrift en belijdenis!
De Generale Synode te Zuidhorn (GSZ) heeft deze bezwaren afgewezen en de uitspraken van “Leusden” (GSL) bevestigd. Zij heeft wel een kleine correctie toegepast, maar die betrof slechts de gronden.
   Wat betreft de correctie: het was volgens de GSZ minder zinvol en overtuigend om naar “Dordt” te verwijzen, omdat die in de kerken geen officieel gezag heeft . Bovendien zijn de regels van Dordt eenzijdig geïnterpreteerd, alsof Dordt alleen maar zou spreken over rust op zondag ten behoeve van de kerkdiensten. Dordt spreekt ook over rusten van alle slaafse arbeid en ontspanning die de godsdienst belemmert. Dat is dus breder dan alleen rust-voor-de-kerkdiensten.

Tegelijk heeft de GSZ de andere mening (dat er vanuit de letterlijke tekst van het 4e gebod - en van uit het geheel van de Schrift - , voor de kerk van het NT een werkverbod voor de zondag is) uitdrukkelijk en met ronde woorden gehandhaafd, zwart op wit in de besluiten van de GSZ..
   Ook heeft de GSZ een deputaatschap ingesteld dat studie gaat maken over ´sabbat – zondag´:
- zij moeten een positieve handreiking aanbieden inzake de christelijke levensstijl op de zondag in de 21e eeuw, als dag van de Here in het licht van het 4e gebod. In de gronden onder hun opdracht wordt gewezen op de waarde van trouw zijn aan Gods wil in het 4e gebod en het belang van verantwoord invulling geven aan de zondag.
- ze moeten het verzet steunen tegen de afkalving van de zondagsrust.
- ze moeten nagaan of er elementen zijn waarover wel kerkelijke overeenstemming te verkrijgen is, nu bepaalde eeuwenoude meningsverschillen nog (curs. PLV) niet overwonnen zijn. Het zou de christelijke levensstijl ten goede komen als dat wel zou gebeuren.
- ze moeten zoeken naar een positieve schriftuurlijke handreiking inzake de zondagsrust in de 21e eeuw in het licht van het 4e gebod.
- ze moeten onderzoek doen met het oog op eigentijdse vragen rond de zondag als rustdag en een bijbels-theologische bezinning te verrichten op een christelijke levensstijl in verband met vieren en rusten.

Het mag opvallen hoe in deze instructie:
a.   veel nadruk valt op het 4e gebod, alsmede op de band tussen het 4e gebod en de rust van de zondag
b.   opgekomen wordt voor zondagsrust
c.   er gezocht moet worden naar wegen om de tweespalt tussen de twee meningen te boven te komen
d.   het deputaatschap geen studiedeputaatschap is genoemd, hoewel dat aanvankelijk wel was voorgesteld. Daar zit een diepere bedoeling achter, waar we in het volgende artikel meer van willen zeggen.

De GSZ nam deze besluiten nadat een uitgebreid rapport vervaardigd was door een synodecommissie. Dat GSZ heeft dat rapport  niet voor haar rekening genomen. Ze heeft er uiteraard wel gebruik van gemaakt om haar besluiten te kunnen formuleren. Dat rapport is ook aan bezwaarde broeders en zusters (ter kennisname) toegestuurd. In het vervolg van deze artikelenserie gaan we er gebruik van maken. Uit de besluiten van de GSZ vallen natuurlijk conclusies te trekken, maar dat hopen we in een volgend artikeltje te doen.
                     Voor deputaten, P.L. Voorberg

[Jan W]

Sabbat en zondag (4)


Conclusie
We beloofden in het vorige artikel met conclusies te komen over de besluiten van Zuidhorn en Leusden. Nu beide synoden gesproken hebben en in hoge mate in gelijke zin, is er een zeker eindpunt bereikt. Het is gebruikelijk dat als twee synoden in gelijke zin gesproken hebben er dan geen (tweede) beroep meer mogelijk is. Denk bijv. aan de besluiten over de doop van geadopteerde kinderen. Die is eerst door een GS afgewezen, en daarna door twee synoden erkend. De discussie over de preek (waar alles mee begon) is daarmee kerkrechtelijk gesloten. Tenzij er echt nieuwe argumenten komen (art. 33 K.O.)., en tenzij er op de volgende synode overtuigend kan worden aangetoond dat de besluiten toch in strijd met Gods Woord zijn. Dan zal een GS die besluiten (moeten) herzien  (art. 31 K.O.). Die weg blijft uiteraard altijd open. Gods Woord gaat boven menselijke, kerkrechtelijke gewoontes.
   Nu dan de conclusies uit ´Leusden´ en ´Zuidhorn´:

Enerzijds heeft de GSZ definitief (in bovengenoemde zin) de veroordeling van de mening van ds. Ophoff afgewezen. De synode heeft bevestigd dat voor deze mening altijd ruimte geweest is in de kerk en dat alleen daarom al de zinsnede in betreffende preek niet veroordeeld kon worden:  
- de synoden van Leusden en Zuidhorn hebben de bezwaren tegen die preek en gedachtegang dus formeel afgewezen: een altijd toegestane mening kun je nu niet op eens gaan veroordelen,
- en inhoudelijk: die mening is niet onschriftuurlijk.
Anderzijds heeft de GSZ brede ruimte geschapen om verder te gaan studeren over de bestaande meningsverschillen, om die te boven te komen en om vanuit de Schrift te zien hoe de zondag in de 21e eeuw behoort ingevuld te worden van uit het 4e gebod. Je zou kunnen zeggen dat er nu pas ruimte gekomen is, voor positieve studie, nu de discussie over betreffende preekpassage beëindigd is. Die mening heeft altijd bestaan (volgens GSL en GSZ), naast de andere mening. Daarom kon die niet veroordeeld worden. Maar wat zegt de Schrift nu wel over de zondag in de 21e eeuw en over de verhouding sabbat – zondag, en moeten we nu echt bij de twee meningen blijven staan? Kunnen we dat dilemma niet te boven komen?
   De GS heeft voor dit onderwerp een deputaatschap ingesteld, zoals we vorige keer al vermeldden: geen studiedeputaatschap, hoewel dit aanvankelijk wel was voorgesteld. Dat heeft hier en daar nogal wat misverstand opgeroepen, zoals: hoeft er dan niet meer gestudeerd te worden (in de Schrift) over dit onderwerp?! Natuurlijk wel. Maar de GS wilde méér. Geen select gezelschap studeerkamergeleerden die achter gesloten deuren het onderwerp bestudeerden. Deputaten moesten juist de gelegenheid hebben met brs. en zrs. in den lande contact te leggen, om zo “samen met alle heiligen” ook in dezen de weg van de Schrift te vinden. Dus bréder dan een studiedeputaatschap. Deputaten “echtscheiding en hertrouw” hebben het juist als een handicap ervaren dat ze een studiedeputaatschap waren. Daarom heeft de GS ons deputaatschap ruimer opgezet.
   De studie naar dit onderwerp, die al op de GSZ verricht was, is te vinden in het rapport dat ter GS heeft gediend. Hoewel de GS het niet voor haar rekening heeft genomen is het wel aan bezwaarden toegezonden en kan het goede diensten bewijzen om te gaan zien, waar de knelpunten zitten in het debat over sabbat-zondag. De GS heeft het niet voor haar rekening genomen. Het bleef nl. op bepaalde punten een omstreden rapport. Het geeft wel heel helder en eerlijk aan waar het om gaat bij deze kwestie en kan daarom een goed uitgangspunt zijn bij de discussie op weg naar de GS van 2005. We hopen het in de volgende artikeltjes bij langs te gaan.

Voor deputaten, P.L. Voorberg

[Jan W]

Sabbat en zondag (5)

Het rapport van de GSZ.
De bespreking van dit rapport is het belangrijkste onderdeel van onze serie. De GS heeft dit rapport wel zo waardevol geacht dat het bezwaarden is toegestuurd. Zo kan het dus uitgangspunt zijn voor voortgaande studie (door deputaten en alle kerkleden). We nemen het samen onder de loep en kijken waar het eventueel verbeterd moet worden, of waar het ons overtuigt. We lezen wat er staat, we houden dat tegen het licht van de Schrift, we bidden om voortgaande verlichting door de Geest. Zo hebben we als deputaten her en der studieavonden gehouden om `samen met alle heiligen` te proberen te ontdekken wat de wil van Christus is, op dit punt. We doen en deden dat in de broederlijke eensgezindheid, dat we willen buigen voor het gezag van de Schrift. Wij willen van de kerken leren en u hopelijk van ons. We hopen zo ook van u gegevens te ontvangen om verder te komen in onze studie zoals die ons is opgedragen door de GS.. De weergave van het rapport volgt hier onder in een samenvatting en verduidelijking. Als deputaten hebben we er ook zo onze vragen wel bij. Die komen in ons rapport D.V. wel aan de orde. Wellicht verdedigt iemand tegenover ons het rapport dan weer….
   Het rapport wil aantonen dat het niet vanuit de Schrift te bewijzen is dat de mening van Ophoff veroordeeld moet worden. Het wil niet aantonen dat de mening dat de zondagsrust gebaseerd is op Gods 4e gebod een wettige mening is. Daar was niet om gevraagd van uit de kerken. Die mening blijft dus gewoon staan. Het rapport is dus eenzijdig. Het weerlegt de aanklacht dat de opvatting van Ophoff onschriftuurlijk is. Maar het wil die mening niet als de enig ware introduceren. Het wil slechts aantonen dat die mening ook mag. Daartoe worden de argumenten die tegen die mening zijn ingebracht stuk voor stuk gewogen.

A.  argumentatie vanuit de Bijbel
1. sabbatsgebod en scheppingsinstelling. Is de sabbat bij de schepping ingesteld? Als dat zo zou zijn zou je een sterk argument hebben om te zeggen dat rusten op de dag des Heren een altijddurend gebod zou zijn. Als de sabbat pas ingesteld zou zijn in Ex. 16, zoals velen veronderstellen, is gemakkelijker te verdedigen dat hij ook weer afgeschaft kan worden (bijv. in het NT). Iets wat later in de tijd is ingesteld, valt gemakkelijker in te trekken dan een scheppingsinstelling (cf. bijv. het huwelijk). Welke argumenten worden aangedragen om te verdedigen dat de sabbat een scheppingsinstelling is?
1.1.   Ex. 20:8-11 (tekst 4e gebod).
Het rapport stelt daar tegenover: is dat een bewijs? Het gaat in het 4e gebod om het gedenken. Het rusten van de Here is daarvoor slechts de reden. Dus: de Hére heeft wel gerust, maar betekent dat echt dat wij dus ook moeten rusten? Dat staat er niet met zoveel woorden bij. Wil je de mening dat de sabbat een niet scheppingsinstelling is veroordelen, dan moet je bewijs daarvoor hard zijn.
1.2.   Gen. 2:1-3, de Schepper rustte op de 7e dag. Omdat Hij dat als Schèpper deed heeft de 7e dag universele betekenis als rustdag.
Het rapport stelt daar tegenover: is het waar dat wat de Schepper deed, precíes zo door ons moet worden nagevolgd? Waar staat dat? Moeten we de Schepper op dit punt imiteren? Dat zal bewezen moeten worden. Dat iets is zoals het is, bewijst nog niet dat het zo moet.
1.3.   Jes. 56:1-8; 66:3. Deze teksten leren dat in de toekomst ook de heidenen in de zegen (van de sabbat) zullen gaan delen.
Het rapport stelt daar tegenover: Jesaja en de andere profeten verkondigen het heil van het NT vaak in OT-taal. Jesaja zegt hier bijv. ook dat de brandoffers en slachtoffers van de heidenen de Here welgevallig zullen zijn. Maar die worden toch ook in het NT niet meer gebracht? Geldt dat dan wel van de sabbat?!
1.4.   Mark. 2:27, Christus zegt dat de sabbat is gemaakt om de mens. Dat is breder dan de Jood. Dus blijft de sabbats(rust) gelden.
Het rapport stelt daar tegenover: ben je nu niet bezig het woord ‘mens’ te pressen? Christus spreekt hier gewoon nog binnen de kaders van het oude verbond. Het gaat Hem niet om de tegenstelling of het onderscheid tussen het OT en het NT, maar om een volgorde: mens – sabbat of andersom.
In een volgend artikel gaan we verder met de bespreking van de argumenten vanuit de Bijbel
                        
Voor deputaten, P.L. Voorberg.

[Priscilla en Aquila]

quote:

op 29 Feb 2004 17:05:27 schreef KeesvE:
Inderdaad mooi gefilosofeerd

Toch is wat Qoholet eerder poneerde ook waar: Gij zult niet doodslaan heeft een diepere betekenis, maar dat neemt niet weg dat doodslaan op zich nog steeds niet mag.....

Voor elk van de geboden van de Here gaat dit op, maar voor het vierde blijkbaar niet. En daar zit hem nu juist de moeite.....[/quote]

Dit is wat Jezus zegt in Matt. 5. Even het stukje wat gaat over: "Gij zult niet doodslaan..."
21 Gij hebt gehoord, dat tot de ouden gezegd is: Gij zult niet doodslaan; en: Wie doodslag pleegt, zal vervallen aan het gerecht. 22 Maar Ik zeg u: Een ieder, die in toorn leeft tegen zijn broeder, zal vervallen aan het gerecht.

Wat Jezus ons leert en wat wij door de Heilige Geest IN ons uitgewerkt zien (als wij de ons door de Heilige Geest  laten vervullen), gaat veel verder dan alleen het: "Gij zult niet doodslaan". Dit is namelijk de letter.......
Wat Jezus ons voorhoudt in Matt. 5 over bijvoorbeeld het gebod Gij zult niet doodslaan is:' Maar Ik zeg u: Een ieder, die in toorn leeft tegen zijn broeder, zal vervallen aan het gerecht.' Dit is de 'geest' (de diepere zin) die levend maakt...wat wij kunnen volbrengen door de Geest.

De letter = de afschaduwing/de wet
De geest = de diepere zin = de werkelijkheid /Christus Zelf (de enige die dit kon volbrengen)

quote:

Voor elk van de geboden van de Here gaat dit op, maar voor het vierde blijkbaar niet. En daar zit hem nu juist de moeite.....

Ik denk dat ik hier al wat over aangaf; er staat een stukje in Hebr, 4 over de sabbath als beeld van de rust waar God is ingegaan, en waar wij als gelovigen ook zijn ingegaan door het werk van de Heer....
Dit is de rust van de werken........
Hebr. 4
4 Want Hij heeft ergens van de zevende dag aldus gesproken: En God rustte op de zevende dag van al zijn werken;
 10 Want wie tot zijn rust is ingegaan, is ook zelf tot rust gekomen van zijn werken, evenals God van de zijne.

[Jan W]

Sabbat en zondag (6)

We zijn bezig de bijbelse argumenten te bespreken die tegen de mening van ds. Ophoff zijn ingebracht. Een rapport op de synode van Zuidhorn heeft die argumenten stuk voor stuk gewogen. We geven hieronder die argumenten door (onderstreept) en de afwijzing ervan door het rapport.

2.   continuïteit tussen oude en nieuwe verbond.
De doorgaande lijn tussen OT en NT zou argument kunnen zijn voor de mening dat de zondag een naar de eerste dag der week verplaatste sabbat is. Ter verdediging daarvan wordt aangevoerd:
2.1.   Het is biblicisme om te zoeken naar een uitdrukkelijk gebod van God om te rusten op de zondag. Zo’n gebod vind je ook niet voor de kinderdoop. Dat is ook niet nodig. De lijnen lopen door.
Het rapport stelt: Gods Woord is duidelijk als het gaat over de doorgaande lijn van besnijdenis naar doop. Maar een dergelijke doorgaande lijn van sabbat naar zondag is in het NT niet te vinden. Kol. 2:16 leert juist dat we elkaar niet moeten oordelen inz. bijv. de sabbat.
2.2.   Lev. 23:2,3. Hier wordt rusten van het werk en vieren aan elkaar verbonden.
Het rapport brengt hiertegen in: de nauwe band die hier blijkt tussen vieren en rusten bewijst nog niet dat deze verbinding een goddelijk gebod voor altijd is.
2.3.   Van Genderen en Velema wijzen er in hun Beknopte Gereformeerde Dogmatiek op dat de viering van de rustdag teruggaat op het vierde gebod.
Het rapport stelt hier tegenover: ze zeggen er niet bij hoe aan die viering vorm moet worden gegeven! Natuurlijk gaat onze viering van de rustdag terug op het 4e gebod. Er ligt een lijn!
2.4.   Ps. 37:4 en Jes. 58:13 (Statenvertaling), leren dat de sabbat een verlustiging is. Zoiets is alleen mogelijk door Christus’ verdienste. Deze Christus stond op, op de zondag. Die is dus de christelijke sabbat.
Hier brengt het rapport tegen in: dwingt deze opvatting per definitie tot de conclusie dat de zondag de christelijke sabbat is?
2.5.   Ex. 31:13, 16v. leren de sabbat als teken van een eeuwig verbond. Dit verbondsteken blijft ook, net als het andere verbondsteken: de doop kwam in plaats van de besnijdenis, zo de zondag in plaats van de sabbat!
Het rapport wijst erop dat het woord ‘eeuwig’ niet altijd ‘eindeloos’ betekent, cf. het wassen van handen (Ex. 30:21).
2.6.   het 4e gebod blijft gelden. Dus ook het rusten. Waar blijkt dat het rusten is afgeschaft?  
Het rapport stelt de tegenvraag: waar blijkt dat het rusten blijft?

Tot slot wijst het rapport er op dat velen in onze kerken terecht uitgaan van een doorgaande lijn in de Schrift. Maar, je moet je wel realiseren dat je, als het gaat over een rechtstreeks doortrekken van de lijnen van sabbat naar zondag, voor enkele (onoplosbare?) vragen komt te staan:
a.   het zwijgen van het NT over het rustgebod
b.   teksten als Rom. 14:5,6; Kol. 2:16
c.   de rustdag begon in het OT bij zonsondergang, waarom dan nu om 0.00 uur?
d.   er is óók discontinuïteit tussen OT en NT: het OT is periode van de schaduw, het NT van de vervulling. In de schaduw gold een striktere scheiding tussen heilig en profaan. Wat tot het heilige behoorde mocht op  profaan terrein (het gewone leven) niet worden gebruikt (Ex. 30:33, 38; Lev. 8:16, 18; Lev. 10:1; Hag. 2:13). Het NT heft deze scheiding op (scheur van het voorhangsel, Mat. 27:51; Zach. 14:20v.; 1 Petr. 2:9; 1 Tim. 4:4v.). Wat betekent deze discontinuïteit voor het werkverbod? Bedenk hoe vreemd het is dat je het werkverbod in het NT niet aantreft, terwijl het toch een klus moet zijn geweest, dat in de Grieks-Romeinse wereld in te voeren! Hoeveel wordt er niet tegen hoererij vermaand! Waarom dan niet tegen werken op zondag? Slaven kònden toch niet met werk stoppen? Bij de lijn van de discontinuïteit heb je een meer aannemelijke verklaring van Rom. 14:5v. en Kol. 2:16. Die leren dan gewoon dat je het OT schema van de scheiding tussen heilig en profaan in het NT niet weer moet invoeren, op dit terrein.
Tot zover het tweede Schriftargument in de discussie sabbat – zondag.
                        Voor deputaten, P.L. Voorberg

[Jan W]

Sabbat en zondag (7)

Bijbelse argumenten
We zijn bezig na te gaan welke gegevens rechtstreeks vanuit Gods Woord vruchtbaar gemaakt kunnen worden, bij de vraag hoe we vandaag de dag onze zondag zullen besteden tot eer van God. De Synode van Zuidhorn heeft (in de lijn van die van Leusden 1999), uitgesproken dat de mening van hen die de zondag ‘niet op een Goddelijk gebod gegrond achten’, niet veroordeeld moet worden. Daar is bezwaar tegen gemaakt. Daar zijn bijbelwoorden tegen aan gezet. We zetten hier op een rijtje welke, en vervolgens hoe daar in een synode rapport op gereageerd is. De argumenten van de bezwaarden worden onderstreept.

3.   de wet en het vierde gebod, in het Nieuwe Testament
De wet van de Sinai en het vierde gebod spelen een voorname rol in het NT.. Wat zegt dat nu concreet over de verhouding sabbat – zondag?
3.1.   de wet is één geheel en dus geldt het werkverbod onverkort in het NT!
Het synoderapport reageert: maar het 4e gebod blijkt een andere positie te hebben dan de andere 9 geboden, want waar in het NT over de geboden wordt gesproken wordt niet het 4e genoemd.
3.2.   Christus’ verschijningen (Joh. 20; Opb. 1) bewijzen dat de zondag i.p.v. de sabbat kwam.
Het rapport bestrijdt dit niet, maar meent dat dit op zichzelf niets bewijst. Wat je uit deze feiten afleidt is toch voor discussie vastbaar?
3.3.   De wet is een eenheid, dus blijft het 4e gebod gelden. Hand. 20:7; 1 Cor. 16:2 spreken over het onderhouden van de 1e dag der week en Opb. 1 geeft aan dat er een ‘dag des Heren’ is.
Hiertegenover wijst het rapport erop dat het rustgebod nergens in het NT herhaald wordt. Bovendien: wordt de eenheid van de wet per definitie gebroken als er een gebod tussen uit zou vallen? Voorts: de eerste dag der week heeft in het NT speciale betekenis, maar bewijst dat een plicht tot rusten op die dag ?
3.4.   Hebr. 4 wijst naar ook nu nog komende rust!
Het rapport wijst als reactie naar zd. 38 H.C: de eeuwige sabbat begint nu.
3.5.   De bezwaarden kennen natuurlijk ook Rom. 14:5 en Kol. 2:16v.. Maar die teksten wijzen niet de zondagsrust af, maar hebben slechts betrekking op Joodse feestdagen. Er wordt een méérvoud gebruikt, sabbatten.
Het rapport verwijst kort naar Ex. 31:12-17, waar het meervoud betrekking heeft op de gewone sabbat. Dat kan dus wel.
3.6.   Het NT stelt op verschillende plaatsen de zondag in als dag voor de Here.
Het rapport: dat bewijst niet meer dan dat er samenkomsten gehouden werden op die dag, niet per se het rusten en heiligen.

gemeenschappelijkheid
We kunnen vaststellen dat er veel verschil van mening is. Tegelijk moeten we dat niet overdrijven. Er is eenheid over:
a.   het 4e gebod blijft geldig (de vraag is alleen: wat behóórt tot het 4e gebod? Is het een ellips met 2 brandpunten: rust en wijding die even zwaar wegen? Of is het een cirkel met 1 middelpunt: wijding, en daarom rust?).
b.   er moet gerust worden op de zondag (in ieder geval voor de kerkdiensten, zd. 38)
c.   er moet een dag gerust worden (hetzij als gebod van God; hetzij als beslissing van de kerk)

Tot zover de pogingen die gedaan zijn om vanuit bepaalde bijbelteksten tot het juiste inzicht te komen. We mogen ook de gegevens uit het verleden niet negeren, maar moeten daarvan leren. Dat in het volgende artikeltje.
                        Voor deputaten, P.L. Voorberg