Dogma's (on)veranderlijk?

[Mezzamorpheus]

In het ND van gisteren stond dit artikel:

quote:

Onveranderlijke dogmatiek is spookbeeld

door Barend Kamphuis

Het is een spookbeeld dat het in de dogmatiek zou gaan om het doorgeven van onveranderlijke waarheden. Juist omdat dogma's en dogmatiek niet onveranderlijk zijn, is de vraag van belang: wat is de actuele betekenis ervan.

Gaat het in de dogmatiek om het herformuleren en doorgeven van onveranderlijke waarheden? Tot tweemaal toe heeft dr. Lambert Wierenga die stelling nu geponeerd in het debat over de marginalisering van de theologie. Het is voor hem een belangrijke stelling, want volgens hem is het grote probleem dat de theologie als geheel zich ziet als een 'nauwelijks herkenbare kloon' van de aldus gedefinieerde dogmatiek en daarom niet wetenschappelijk kan zijn (Nederlands Dagblad 6 januari). Immers: 'Dogma's zijn niet altijd verkeerd. Maar wetenschap kan er niets mee', want in de dogmatiek valt 'aan eenmaal vastgelegde resultaten nauwelijks meer te tornen' (22 januari). Wil de theologie wetenschap worden, dan zal ze dus in Wierenga's visie van de dogmatiek afscheid moeten nemen. Bij de door hem bepleite herverkaveling van de theologie over andere faculteiten en instituten zal de dogmatiek dan ook wel buiten boord vallen.

Karikatuur

Eerlijk gezegd denk ik dat Wierenga hier tegen een karikatuur vecht - en dan is het gemakkelijk scoren. De opvatting dat dogmatiek slechts onveranderlijke waarheden heeft door te geven wordt in de protestantse theologie nergens aangehangen. Alleen in de traditionele rooms-katholieke theologie wordt het standpunt verdedigd dat kerkelijke dogma's openbaringswaarheden zijn en dus onveranderlijk. Maar al vele decennia geleden is ook in de nieuwere rooms-katholieke theologie van dit standpunt afscheid genomen.

In de protestantse theologie heeft iemand als de Duitse lutheraan Bernhard Lohse in zijn gezaghebbende Epochen der Dogmengeschichte (eerste druk 1963) breed betoogd dat dogma's kerkelijke leerbelijdenissen zijn en dus geen openbaringswaarheden, maar naar hun aard een vorm van menselijk antwoord op de goddelijke openbaring en dus veranderlijk. Ook de orthodoxe Amerikaanse gereformeerde theoloog Louis Berkhof stelt in zijn The history of christian doctrines (1969) dat de vooronderstelling van dogmageschiedenis is dat het dogma een geschiedenis heeft en dus veranderlijk is.

Altijd toetsen

Deze visie past bij de gereformeerde overtuiging dat de kerkelijke belijdenis altijd getoetst moet kunnen worden aan de goddelijke openbaring in de Heilige Schrift. Een onveranderlijk dogma onttrekt zich aan toetsing. Ook al is in de gereformeerde kerken de confessie een gezaghebbende norm, ze blijft genormeerd aan de Bijbel. Want nooit kunnen menselijke opvattingen uitgaan boven de het Woord dat God gesproken heeft (artikel 7 Nederlandse Geloofsbelijdenis).

Aan de Theologische Universiteit in Kampen (Broederweg) is onlangs een nieuw overzicht van de theologie verschenen: Gereformeerde Theologie vandaag. Hierin wordt uitdrukkelijk rekening gehouden met dit karakter van het dogma. Dit betekent dat de taak van de dogmatiek een heel andere is dan die van het doorgeven van onveranderlijke waarheden. Dogmatiek wordt hier omschreven als wetenschappelijke bezinning op de inhoud van het christelijk geloof en beweegt zich altijd binnen drie dimensies: de Schrift, de kerkelijke traditie (inclusief dogma's) en de hedendaagse context. Juist omdat dogma's en dogmatiek niet onveranderlijk zijn, is ook die context van belang: steeds moet de vraag naar de actuele relevantie gesteld worden.

Relevantie

De onderzoeksgroep Systematische Theologie van de Theologische Universiteiten in Apeldoorn en Kampen (Broederweg) heeft dan ook een programma onder de titel Vernieuwing en Herbronning, waarin de vraag naar de relevantie van de gereformeerde traditie in de context van de 21e eeuw centraal staat. Tussen haakjes: dit laat zien dat er sprake is van heel wat meer dan alleen incidentele didactische contacten tussen Apeldoorn en Kampen, zoals Wierenga in zijn eerste artikel stelde. Juist op onderzoeksgebied is er sprake van structurele samenwerking.

Ik krijg de indruk dat Wierenga zijn visie op dogmatiek, en daarmee op theologie, ontleent aan het feit dat in hedendaags spraakgebruik het woord dogma is beladen met negatieve connotaties. Daarbij is 'dogma' 'een aan geen redenering meer onderworpen leerstelling' en 'dogmatisch' 'geen tegenspraak duldend'. Maar het is wel al te gemakkelijk om op basis van dit populaire spraakgebruik de gereformeerde dogmatiek en daarmee de gereformeerde theologie te karakteriseren. Overigens is dit spraakgebruik een van de redenen waarom in Kampen momenteel de voorkeur gegeven wordt aan de aanduiding 'systematische theologie' in plaats van 'dogmatiek'. De artikelen van Wierenga laten zien hoe groot het gevaar van misverstand op dit gebied is.

Dat neemt niet weg dat Wierenga zichzelf eenvoudig voor dit misverstand had kunnen behoeden, door aandacht te geven aan de relevante publicaties op dit gebied. Een discussie over marginalisering van de theologie die eerst een karikatuur maakt van de theologie, gaat over spookbeelden en niet over werkelijkheid. Met dit artikel wilde ik graag een bijdrage leveren aan het opruimen van die spookbeelden.

Prof. Dr. Barend Kamphuis is hoogleraar Systematische Theologie aan de Theologische Universiteit in Kampen (Broederweg).

Bron: ND.

Wat vinden we hiervan? Heeft Kamphuis gelijk? En wat zijn dan wel en wat niet dogma's? Is bijvoorbeeld het plaatsvervangend lijden en sterven en het opstaan van Jezus een dogma? En kan dat dan ook aan verandering onderhevig zijn?

[Pulpeet]

quote:

Mezzamorpheus schreef op 29 januari 2005 om 00:23:

Wat vinden we hiervan? Heeft Kamphuis gelijk?

Dat de dogmatiek geen doorgeven van universele, tijdloze, contextloze, en nog andere -loze waarheid is, lijkt me een open deur. Dat kan ik zelfs zeggen zonder al te veel thuis te zijn in de dogmatiek, want dat bestaat niet. Dan kunnen mensen nu eenmaal niet.

En als je vindt dat dogmatiek dat wel is, zou ik graag willen weten waar ik die tijdloze, universele, (etc) waarheid dan kan vinden. Wijs me een boek /geschrift / traditie of nog iets anders waar die onveranderlijke, objectieve waarheid voor iedereen op dezelfde wijze, objectief beschikbaar is.
Zelfs als je een boek zou hebben waar alle dogma's in staan, dan nog moet dat boek gelezen (en dus geïnterpreteerd) worden. Een afrikaan zal dat anders doen dan een europeaan of een chinees. En ik weer anders dan mijn buurman.

Universele waarheid schijnt een uitvinding van de 17e eeuwse Descartes te zijn. Hij heeft het programma van de moderne wetenschap daarmee behoorlijk bepaald. In de 16e eeuw schijnt men sceptischer geweest te zijn over het verkrijgen van universeel geldige kennis uit welke bron dan ook. *)
Het is opvallend dat de grote systemen in de protestantse theologie óók pas in de 17e gemaakt werden. Toen kreeg men blijkbaar behoefte aan universeel geldige waarheid. Ik heb ooit een schematische weergave van de verlossingsleer uit die tijd gezien. Een perfect kloppend, samenhangend systeem, waarin alles zijn plaats had: de zonde, de liefde van God, de uitverkiezing, de verzoening, de roeping, de bekering, etc, etc. En het hele verhaal liep uit op de verheerlijking Gods, zij het doordat zondaren rechtvaardig gestraft werden, of doordat de uitverkoren kinderen Gods gered werden. (Het leek wel een flow-chart voor een computerprogramma). Zo'n kloppend systeem is zo kil, rationeel, steriel en mijlenver verwijderd van de werkelijkheid, dat ik het idee dat de universele waarheden over God en zijn handelen met ons, in één of andere menselijke vorm gevat kunnen worden, maar vaarwel heb gezegd. Het lijkt me een noodzakelijkheid dat de verwoording van de ervaringen met God steeds op weer een andere manier plaats moet vinden. Niet beter of slechter, maar anders. Het feit dat zo'n rationeel model uit de 17e eeuw ons nu totaal niet meer aanspreekt, toont dat al aan.

*) Zie het boek Kosmpolis  van Stephen Toulmin, waarin hij de 16e tegen de 17e eeuw uitspeelt.

[Macguinness]

quote:

Mezzamorpheus schreef op 29 januari 2005 om 00:23:
Wat vinden we hiervan?

Ik snap er niet een drol van.  

[dingo]

quote:

Pulpeet schreef op 29 januari 2005 om 01:15:
[...]
En als je vindt dat dogmatiek dat wel is, zou ik graag willen weten waar ik die tijdloze, universele, (etc) waarheid dan kan vinden. Wijs me een boek /geschrift / traditie of nog iets anders waar die onveranderlijke, objectieve waarheid voor iedereen op dezelfde wijze, objectief beschikbaar is.
Zelfs als je een boek zou hebben waar alle dogma's in staan, dan nog moet dat boek gelezen (en dus geïnterpreteerd) worden. Een afrikaan zal dat anders doen dan een europeaan of een chinees. En ik weer anders dan mijn buurman.

Ik ken maar 1 geschrift waar de onveranderlijke, objectieve waarheid in staat. Maar ook daar geldt het tweede deel van jou citaat voor, dat het gelezen (en dus geinterpreteerd) moet worden.

[Knee]

Tja, Van Dale geeft:

quote:

vastomlijnd geloofsartikel dat aan geen beredenering meer is onderworpen => leerstelling

Ik ben geen theoloog (in wetenschappelijke zin althans). Maar ik heb altijd begrepen dat een dogma idd een leerstellig iets is wat uit de bijbel kan worden afgeleid. Daar zit idd iets systematisch in.

In het boek God de Heilige Geest van Dr. D. Martyn Lloyd-Jones komen o.m. de volgende dogma's aan bod:

- Wedergeboorte
- Rechtvaardiging
- Heiliging
- Geloof
- Bekering
- Eenheid met Christus

Tja, en in de kerkgeschiedenis vinden we - dat blijkt ook het aangehaalde boek - dat er over deze dogma's al best heel veel verschil van inzicht bestaat.

Een ding moet me van het hart: hoe gebruik je dogma's? Het mooie aan het boek van Lloyd-Jones is dat hij de dogma's (een woord dat idd negatief beladen is) op zo'n manier weet te behandelen dat ze voor je gaan leven, dat je de kernwaarden van het christelijk geloof gaat overdenken en dat je er door wordt opgebouwd. De hoofdstukken waren dan ook oorspronkelijk lezingen die hij elke vrijdagavond hield, voor een steeds groter publiek. Er zat dus ook een duidelijk verkondigend aspect in. Prachtig.

[Roodkapje]

Ik denk dat Kamphuis gelijk heeft. Maar Wierenga heeft dat ook een beetje. De manier van benaderen die Kamphuis als 'karikatuur' bestempeld komt wel voor in de gereformeerde kerken, maar wordt inderdaad niet officieel geleerd. Het zijn vaak gewone kerkleden die denken dat dogma's een onbetwistbare waarheid bevatten die onveranderlijk is. En daar ontstaat het probleem (denk ik). Dogma's hebben geen negatieve naam gekregen vanwege hun inhoud, maar vanwege hun gebruik.

[Mezzamorpheus]

Dank voor de antwoorden.

Eigenlijk gaat iedereen tot nu toe vooral in op de eerste twee vragen die ik stelde en blijven de andere vragen nog wat onderbelicht, naar mijn idee. Dus ik quote ze nog maar even:

quote:

En wat zijn dan wel en wat niet dogma's? Is bijvoorbeeld het plaatsvervangend lijden en sterven en het opstaan van Jezus een dogma? En kan dat dan ook aan verandering onderhevig zijn?

[Chaveriem]

quote:

Mezzamorpheus schreef op 29 januari 2005 om 13:10:
Dank voor de antwoorden.

Eigenlijk gaat iedereen tot nu toe vooral in op de eerste twee vragen die ik stelde en blijven de andere vragen nog wat onderbelicht, naar mijn idee. Dus ik quote ze nog maar even:

[...]

De geschiedenis heeft geleerd dat dogma's nogal statisch zijn, en lang niet altijd juist, toch houdt men er aan vast. Sterker nog, het is vaak het kader waarmen binnen discusieert en alles wat buiten deze lijnen komt domweg afkapt, negeert, onjuist of als ketters bestempeld. Een mooi voorbeeld uit de geschiedenis is de situatie m.b.t. de zon die om de aarde zou draaien.

[Suighnap]

quote:

Mezzamorpheus schreef op 29 januari 2005 om 13:10:
Dank voor de antwoorden.

Eigenlijk gaat iedereen tot nu toe vooral in op de eerste twee vragen die ik stelde en blijven de andere vragen nog wat onderbelicht, naar mijn idee. Dus ik quote ze nog maar even:
"...En wat zijn dan wel en wat niet dogma's? Is bijvoorbeeld het plaatsvervangend lijden en sterven en het opstaan van Jezus een dogma? En kan dat dan ook aan verandering onderhevig zijn?"

Kijk simpelweg naar de geschiedenis, dan heb je je antwoord.
Mensen hebben blijkbaar dogma’s nodig- maar men laat dogma’s automatisch vallen als men ze niet meer relevant acht. De ene leerstelling maakt plaats voor de andere; het ene systeem voor het andere.
Dit kan beangstigend zijn als men een deel van z'n leven heeft geinvesteerd in een 'zekerheid'.

Het overkwam bijvoorbeeld Freud. Zijn belangrijkste leerling -Jung -vertelde dat Freud vaak van plan was geweest naar Rome te gaan om de  bibliotheek van het Vaticaan te bezoeken. Steeds durfde hij niet -hij  begon te trillen als hij een kaartje wilde kopen. Vaak heeft hij het geprobeerd, maar altijd cancelde hij de reis, en tenslotte besloot hij: “nee, ik kan niet”.
Hij had heel belangrijke theorieen ontwikkeld over de menselijke psyche en hij had roem verworven. Hij werd beschouwd als de grondlegger van de  psychologie van zijn tijd. Maar telkens als hij aan die immense bibliotheek dacht, werd hij ook de vergankelijkheid van zijn eigen zekerheden gewaar.
Die gigantische bibliotheek was het symbool van zoveel filosofieën, overtuigingen en religies die ooit eens in volle bloei hadden gestaan; nu liggen ze als  verdorde relikwieën op de boekenplanken.
Grote denksystemen zijn onderuitgehaald, oude zekerheden zijn omvergeworpen. Vroegere waarheden zijn vervangen door modernere aannames  en uit de as van oude succesvolle wereldrijken zijn nieuwe beschavingen verrezen met eigentijdse axioma’s.
Bijna nergens is de confrontatie zo duidelijk voelbaar als in de enorme bibliotheek van het vaticaan, tussen de overblijfselen van het oude Rome. Waar zijn de grote priesters van Jupiter gebleven? Waar zijn de keizers en de leerscholen? Ga naar Rome en men ziet de ruines. Of ga naar Athene, of India, Zuid-Amerika, of China, of.... Het vormt eenvoudigweg de geschiedenis van de mens.
Hoe voornaam het offer van Jezus ook moge zijn geweest: men laat dogma’s automatisch vallen als men ze niet meer relevant acht (zonder ze te weerleggen).

Het christendom bestaat nog maar 2000 jaar: een junior onder de godsdiensten, zeker als je het vergelijkt met het Brahamisme, hindoeisme, jainisme, jodendom,...
En Boeddha was geen boeddhist, Mohammed geen mohammedaan, Jezus geen christen. De traditie waarin Mohammed werd geboren verwierp hem. Boeddha werd als hindoe geboren: de hindoes accepteerden hem niet. Zo is het altijd gegaan. Kijk maar naar Mahavir, Zarathustra, Rumi........Ze werden stuk voor stuk verworpen door de gevestigde godsdienst waarbinnen ze waren opgegroeid. Is dit geen belangerijke aanwijzing dat dogma’s wel degelijk vergankelijk zijn? Waarom zouden ze anders zijn verworpen? Wat zou de relevantie zijn iemand te kruisigen die dezelfde dingen over God zegt als jij? Wat heeft het voor zin iemand te vervolgen, als men het met hem eens is?
Hij moet blijkbaar iets confronterends hebben gezegd, dat in strijd bleek met het gangbare godsbeeld, de gangbare dogma’s.

[Knee]

quote:

Mezzamorpheus schreef op 29 januari 2005 om 00:23:
[...]

En wat zijn dan wel en wat niet dogma's? Is bijvoorbeeld het plaatsvervangend lijden en sterven en het opstaan van Jezus een dogma? En kan dat dan ook aan verandering onderhevig zijn?

Laat ik me even beperken tot christelijke dogma's. Christelijke dogma's zijn gebaseerd op de bijbel. Daar komt dus een stuk interpretatie bij kijken. Het enige ontwijfelbare dogma is het geheel van de bijbel zelf. De bijbel is in die zin volledig objectief. Maar die bijbel moet wel worden geinterpreteerd door ons mensen. Dat is subjectief. En de bijbel is geen boek vol met leerstellingen, of geloofsartikelen. We moeten dus uit de bijbel bepaalde zaken afleiden. Een aantal dogma's zullen ononstotelijk vaststaan, lijkt me, omdat de bijbel daar heel concreet over spreekt. Anderen zijn meer afgeleid, en juist daar komt een heel stuk interpretatie bij kijken. We zoeken dan naar structuren, of een systeem, een raamwerk. Dus in de bijbel moeten lijnen worden gezien, en worden benoemd.

Of bijv. het plaatsvervangend lijden en opstaan van Jezus een dogma is? Ja dat denk ik wel. We moeten dit afleiden uit de bijbel. We interpreteren bijv. Jesaja 53 zo dat we daarin lezen dat het over Jezus gaat. De opstanding lijkt me minder moeilijk, de bijbel is daar heel concreet over. Hoewel anderen daar misschien heel anders over denken, omdat ze de bijbel op dit punt anders interpreteren...

Dus het lijkt me dat bepaalde dogma's minder, of helemaal niet, aan verandering onderhevig zijn. Andere dogma's zijn dat misschien wel. Daar zit echter ook de menselijke component bij: sommigen stellen alles ter discussie.

Lastig eigenlijk. Als we dogma's (dus uit de bijbel afgeleide leerstellingen) willen toetsen, dan kan dat alleen aan de hand van de bijbel zelf, en dat moet dus weer op basis van hoe we de bijbel interpreteren. We moeten maar veel bidden om de Geest, dat Hij ons in de Waarheid wil leiden.

[Peter]

Toch zal het niet steeds 'het wiel opnieuw uitvinden' zijn. Kamphuis:

quote:

Dogmatiek wordt hier omschreven als wetenschappelijke bezinning op de inhoud van het christelijk geloof en beweegt zich altijd binnen drie dimensies: de Schrift, de kerkelijke traditie (inclusief dogma's) en de hedendaagse context.

Dus: men zal altijd "verantwoording afleggen" aan kerkvaders als Augustinus, Athanasius, Calvijn, noem ze maar op. Niet dat zij nu de waarheid in pacht hadden, maar positiebepaling blijft nodig.