quote:
samenvatting? Zucht.. dacht ik dat je een verbatim verslag wilde. Heb ik die 25 pagina's met aantekeningen voor niks gemaakt.
" class="smiley" />
Welnu, de spreker begon met een algemene inleiding, die ik uiteraard miste, omdat de sprekers van de lezingen waar ik heen wil, zoals altijd een tikkeltje aan de vroege kant beginnen
. Hij gaf een korte afperking van z'n lezing aan. Geen egyptische gnostiek (hermetisch), geen moderne gnostiek, etc. Alleen gnostiek uit de vroeg-christelijke tijd.
Dan de vraag, wat gnostiek nu precies doet: Ze poogt (net als andere visies) antwoord te geven op vragen als "wie zijn we?", "wat waren we?", "waar komen we vandaan?", "waar gaan we heen?" etc. (a.h.v. een citaat uit Clement v. Alexandria die de gnosticus Theolatus (?) behandelt)
Het Joodse antwoord op die vragen is (kort door de bocht) leven naar Gods wil en diens verbond, en je toevertrouwen aan Diens barmhartigheid. De 'Jezus-beweging' (de eerste christenen) sluit zich hierbij aan. De eerste volgelingen van Jezus zagen Hem als manifestatie van God, als Zoon van God, op een bepaalde manier als God zelf.
1. Hij gaf ook aan dat een verwachting van een snel komen van het koninkrijk bij de vroege kerk hoorde, "en dat dat niet is uitgekomen". Verder vinden we de (hoge) visie op Jezus in allerlei vormen in het NT, maar niet allemaal eenduidig ("niet één pot nat").
Uiteraard werden er ook andere antwoorden gegeven, bv die van Plato (in
Timeus), namelijk dat "zielen van de wereld der sterren afkomstig zijn, en dat ze door God gezaaid zijn in lichamen". Die lichamen zijn dan door jongere goden geboetseerd. Het doel is, je je hemelse afkomst te herinneren. Zielen werden geoordeeld, en als ze onzuiver waren, dan werden ze teruggestuurd (een vorm van reincarnatie dus). Deze "bewustwording van de goddelijke vonk" staat recht op het OT, omdat in de bijbel ziel en lichaam samen geschapen zijn door God.
Het 'Platoons gedachtengoed' werd "op systeem gesteld" in de eerste eeuwen na Plato: God is het hoogste trancendentale (wereld van de sterren), de schepper-demiurg wordt een begrip en een hierarchie in het hemelse komt in al die systemen terug.
De christenen trokken al snel (na 10/20 jaar) veel niet joden aan. Joden zonderden zich af (en werden als wat eigenaardig beschouwd), maar christenen stonden meer open. "de grieken wilden Jezus ook volgen, en dat leidde tot het laten vallen van verplichtingen"
2. De niet-joden werden (qua aantal?) steeds dominanter. Ze gingen wel (gewoon orthodox) uit van Jezus en van het OT, maar aan het einde van de 1
e eeuw waren er sommigen die diep terleurgesteld waren in het OT en het beeld van God wat daaruit sprak. Ze kwamen natuurlijk uit een deels platonisch gedachtengoed, en de God van het OT voldeed nu niet precies aan het signalement wat Plato (en anderen) opgesteld hadden. God kwam op hen maar kinderachtig over (paradijsverhaal, de boom) en partijdig (Kain en Abel, waarom toch het ene offer wel en het andere niet?). Er waren christenen die tot de conclusie kwamen dat de God, beschreven in het OT, niet de ideale God was zoals men die uit sommige griekse filosofieën kende
3. Deze hellenistische mensen meenden het 'te snappen'. JHWH was de demiurg van Plato. Als christen
moest je dat dan maar inzien: gnosis. (Ter illustratie hiervan een citaat uit de Nag Hamadi collectie, codex IX,3 hoofdstuk(?) 47-48)
Die hellenistische partij geloofde wel in Jezus, maar had een
compleet andere visie op het OT, waarvoor men zich beriep op speciale inzicht en kennis over de 'hogere afkomst'. Als voorbeeld wordt Marcion gegeven. Niet in alle opzichten een gnosticus, maar wel heel duidelijk 2 goden, de Hoge, Echte, en de lage demiurg. Dit zou (volgens de spreker) makkelijk kunnen leiden tot antisemitisme: de bijbel van de joden is immers achtelijk, omdat er zo'n domme god in staat. De kerk heeft dan ook altijd
4 geprobeerd dit marcionitische gedachtengoed te bestrijden.
Deze splitsing moest wel leiden tot een breuk, en tot aan de 4
e eeuw is hier heel veel over geschreven. Ter illustratie werden 3 verzen uit Thomas' evangelie geciteerd: 28 (wat dichtbij Jezus staat qua inhoud), 52 (wat duidelijk een polemiek bevat tegen een latere kerkelijke visie) en 53 (wat zegt dat de discipelen Jezus vroegen naar het nut van de besnijdenis: volgens de spreker een complete onmogelijkheid dat een jood zo'n vraag zou stellen). "Het NT bevat grosso modo de oudste en meest historische getuigen, maar wij (historici, theologen) proberen kritisch te zijn."
Op dat moment ging de spreker even in op de moderne hype om te suggereren dat de kerk geheimen achtergehouden heeft die teruggaan op Jezus. Historici zijn er over het algemeen toch wel over eens dat het NT de oudste bronnen zijn, en dat bv. de verhalen over Maria Magdalena teruggaan op jongere bronnen, minstens na het jaar 100. De geheime uitleg is dus van later datum en werd
daarom bestreden. "De kerk had op historisch standpunt gelijk". Tot in de 4
e eeuw werd er uiteraard alleen op schrift gestreden. De christenen werden immers juist geregeld vervolg, de kerk had niet de middelen, en last but not least,
het was tegen de leer om geweld te gebruiken. Zelfs later, toen de kerk zich vermengde met het romeinse staatsapparaat, was moord nog steeds uitzondering.
De vraag komt op, hoe het komt dat de 'orthodoxe' kerk het gewonnen heeft als stroming? Het antwoord van de spreker is, dat christenen (itt gnostici) hiets heel belangrijks hadden:
"naastenliefde" als practische consequentie. Op grond van berekeningen (die niet genoemd werden) is aangetoond dat christenen daar voordeel bij zouden hebben gehad. Bij epedimieën bleven ze in de steden om hun eigen zieken en ook de niet christelijke zieken te verzorgen, terwijl de niet-christenen meestal massaal naar bv. de veiligere kust ging (frissere lucht). Na de epidemieën waren christenen naar verhouding met meer, omdat veel van de geredden zich bekeerden. Gnostici deden dit
niet. Ondanks dat ze op allerlei ethische gronden de God van het OT afwezen, waren ze zelf verrassend weinig bezig met ethiek, en zeker niet in de praktijk. Verder was de dood niet zo erg, want het ging toch om de ziel.
Ook de martelaren en hun volhoudendheid hebben een enorme rol gespeeld: "Het bloed der martelaren is het zaad der kerk". De gnostici hadden nu eenmaal een religie die veel minder veeleisend was. Wel vaak (voor de inner circle) ascese, maar omdat het uiteindelijk om de ziel ging en niet om het fysieke, kon een offertje voor de keizer er best wel vanaf, als dat je leven kon redden
5 . Het ging immers om je innerlijk. De spreker claimde -zonder bewijs- dat hier een sociologische wetmatigheid speelt, dat grotere barieres (eisen) ook voor grotere aanwas zorgden, bij de christenen.
Wat sprak mensen dan aan om gnosticus te worden? Een mystiek gevoel (God in jezelf) is aantrekkelijk. Tegenwoordig speelt ook heel erg, dat gnostiek 'tegen de kerk' is, en het is tegenwoordig aantrekkelijk om 'tegen de kerk' te zijn. Wat wel opgemerkt moet worden, is dat moderne gnostici heel erg selectief omgaan met hun bronnen en alleen de leuke stukjes eruit halen. De oude gnostici waren vaak erg ascetisch, dus bv. geen huwlijk, geen seks, enz, omdat de OT-god immers had gezegd "gaat heen en vermenigvuldigt u", en je moest ongehoorzaam zijn aan de demiurg.
-- vragen uit de zaal --
* wat is de relatie met new-age? New-age gaat terug op de egyptische hermetiek/gnostiek, via de theosofie, romantiek, renaissance, etc. Het is dus een 'zusje' van de christelijke gnostiek, en christenen die aangetrokken worden door new-age gaan vaak in hun eigen geschiedenis zoeken en vinden dan de gnostiek.
* jaja, toen stelde 'Laodicea' een dubbele vraag, door subliem in te haken op de vorige spreker over new-age: Hoe zit het met de mogelijke 'kruisbetuiving' tussen naturalisme en gnostiek/new-age en wat waren nu eigenlijk de argumenten waarmee de kerkvaders nu precies de gnostiek bestreden (want de inhoud van die argumenten was niet genoemd in de lezing, alleen
dat het bestreden werd)?
- de kerkvaders wezen op de joodse basis van Jezus, en op het feit dat Jezus zich op het OT beriep. Het was dus een 'historisch' argument: het klopt gewoon niet, omdat we weten dat Jezus zich wel op het OT beriep, terwijl gnostici het afwijzen.
- theologisch: als de gnostici gelijk hebben, dan is het leven minderwaardig en een misgeboorte en waardeloos. De kerk is veel optimistischer ("God is schepper van al het zichtbare en onzichtbare").
- de kekrvaders wezen erop (theologisch) dat de mens het was die alles bedorven had, niet God. Dus de deplorabele staat van de schepping was niet gekomen door een demiurg, maar door de mensen zelf.
- (na een verder doorvragen van mijn kant) Omdat de gnostici wel pret leken te hebben in het bouwen van mythen, zal het historische argument ze niet altijd even sterk hebben geleken. Ze wisten immers dat ze mythen maakten. Daar werd dan echter ook door kerkvaders weer op ingegaan. Die wezen erop dat hun mythen allemaal inconsistent waren en elkaar tegenspraken
- naturalisme + gnostiek: ook in de eerste eeuwen zag je een hang naar het doorgronden van de natuur, maar uiteraard met pre-moderne middelen en erg associatief. Hier is verder niet echt over doorgepraat
* de spreker merkte nog (in een andere context) op: "de historische keuze voor het NT (als bron door de kerkvaders, en als argument tegen de gnostici): achteraf gezien kun je zeggen dat ze een historisch juiste keuze hebben gemaakt. Maar dat deden ze toen natuurlijk niet om die reden, maar omdat ze dachten dat de gnostische leer ketters was".
* tot ongeveer het jaar 200 geen archeologische resten van Christenen (uitgezonderd enkele manuscripten dan, maar dat bedoelde hij niet met resten denk ik).
* Origines heeft (achteraf gezien) gezocht naar een synthese tussen het orthodoxe christendom en de gnostiek, die hij zeer serieus nam. Mede door zijn uitgebreide citaten van gnostici weten we zoveel van de gnostiek.
* Als wetenschapper vond de spreker dat er een krachtig argument was voor historiciteit, maar over theologie valt niet te twisten, omdat het persoonlijk is.
* een verdwaalde vraag over waarom de kruisiging theologisch nodig was (door iemand die er niet in geloofde) werd toch snel naar het thema gepraat
* een historicus in de zaal wilde een 'profielschets' van een gnosticus. Waar leefden ze, etc... Irenaeus kwam ze al overal tegen toen hij bischop was in Lyons en omgeving. Maar over het algemeen waren ze een elite, rijk, wellicht door hun sociale positie in de samenleving op zoek naar een uitweg: wel geloven in Jezus, maar niet in het OT, en dan wel op een griekse manier
6. Er zijn geen bronnen die spreken van gnostici die ook 'ongeletterde gewone mensen' als volgelingen trokken, terwijl de kerk juist wel zich ook richtte op de 'niet-elite'. De kerk werd daar soms ook negatief op aangesproken.
-- the end --
1 de spreker was iig geen revisionist ala Dan Brown, maar een protestant, die heel bescheiden en voorzichtig ("te" vond ik zelf) probeerde om alleen maar de onpartijdige historicus te zijn.
2 Ik zou zelf stellen, da het andersom was: men
wilde ook heidenen het goede nieuws brengen, ipv dat de heidenen zelf als eerste interesse toonden.
3 Ook sommige Joden keken graag naar de griekse filosofieën, bv. Philo (eerste helf 1
e eeuw, maar die gingen nooit zover dat ze JHWH met de demiurg identificeerden.
4 helaas niet altijd met evenveel succes, en niet altijd even fanatiek
5 Op zich vonden ze 'dood' dus niet zo erg, want het was 'bevrijding', maar kennelijk wel als het 'hun eigen dood' was.
6 hier ging hij niet erg op in, maar het lijkt me logisch, dat in het kader van vervolgingen, en het feit dat het christendom gezien werd als anti-sociaal en ondermijnend, dat het inderdaad wel veilig was om wat griekser en filosofischer te zijn, en zo nu en dan gewoon aan de keizer te eren, zeker als je tot de maatschappelijke elite behoorde en wilde blijven behoren. Overigens waren er ook mensen uit die elite, die wel orthodox christen werden en alles op het spel zetten.
