het bewijs van de fossielen
MYSTERIEUS FOSSIEL
RealOne Videofragment: mysterieus_fossiel.ram
"Dit is het verhaal van een mysterieus fossiel dat enkele van 's werelds beste wetenschappers in het ootje nam..."
Eigenlijk functioneert de wetenschap vaak net zoals een rechtbank. Denken, menen en geloven is allemaal erg leuk, de bewijslast blijft doorslaggevend. In de beruchte zaak "stammen vogels af van dinosaurussen?" bleef de uitspraak lange tijd uit bij gebrek aan bewijs. Tot National Geographic de jury kon overhalen met een spectaculair fossiel van een gevederde dino. Helaas, het vonnis werd herroepen. Er was geknoeid met bewijsmateriaal.
In Jurassic Park heb je toch vliegende dinosaurussen? Ja en nee. Wie als occasioneel tijdreiziger ooit zou stranden in het Mesozoïcum moet absoluut onthouden nooit een Pterosaurus, zo'n vliegend reptiel, aan te spreken met "mijnheer de dinosaurus". Ze zijn verwant, maar geen familie. De grootste Pterosaurus was de Quetzalcoatlus, met een spanwijdte van 12 meter. Maar niet alles dat vliegt is een vogel.
Zo'n Quetzalcoatlus is de natte droom van een donsdekenfabrikant, denk je dan. Nee hoor, het beest had geen ene pluim op zijn lichaam. En dat is nu net waar wetenschappers al sinds de evolutietheorie van Darwin naar op zoek zijn. En kijk, in 1999 duikt op de fossielenmarkt een merkwaardig exemplaar op uit China: de Archeoraptor. Een dino met veren, een gevlerkt reptiel. Bingo!
De National Geographic Society gaat zelden over een nachtje ijs, zelfs een jaartje ijs vinden ze daar op het randje. Toen het tijdschrift het verhaal van het spektakelfossiel oppikte, liet het de Archeoraptor grondig bestuderen in gerenommeerde laboratoria. De resultaten waren eensluidend: "een historische vondst, de voorpagina's zullen niet groot genoeg zijn." Ze drukten het verhaal. De Archeoraptor schreef heel even geschiedenis.
In China gingen paleontologen op zoek naar een tweede exemplaar van het dier. Ze spitten half China op maar vonden niets. Ze ondervroegen half de boeren van China, die vaak een illegaal handeltje in fossielen drijven, maar ook zij beweerden nooit een Archeoraptor gevonden te hebben. Xu Xing (zie foto), leider van de expeditie, wilde de hele zaak net afblazen toen hij toch nog bericht kreeg van een boer.
Een hele Archeoraptor had de boer niet, wel de onderste helft ervan. Dat met de staart, zonder al te duidelijke veren. Xu Xing bleek na enig onderzoek de exacte tegenafdruk van het onderste stuk van het National Geographic-fossiel te hebben gevonden. Dat is zoiets als een ei op je bord traceren naar de juiste kip in een legbatterij, je hebt er onvoorstelbaar veel mazzel voor nodig.
Het gelukkige toeval bracht National Geographic niet veel geluk. De Archeoraptor bleek een geniale vervalsing te zijn, "Made in China", een mix van twee verschillende dinosaurussen. De Amerikaanse specialisten gaven elkaar de schuld. Ze bleken plots allemaal al lang te weten dat het fossiel fake was. "U verstond echt, maar ik bedoelde vals!"
Voor National Geographic was het de eerste echte blamage in haar geschiedenis. De vogel stamde dus nog steeds niet zeker af van de dinosauriërs. Einde? Niet echt, het verhaal van het vervalste fossiel bleek immers nog niet afgelopen... Vergeet geen vetballetjes in de tuin te hangen in de winter voor de dinosauriërs. Ze zouden liefst niet nog eens uitsterven...
Ook België heeft zijn eminente paleontologen, zoals Pierre Bultynck van het Koninklijk Museum voor Natuurwetenschappen: "Ach, voor een goed paleontoloog staat het vrijwel vast dat vogels afstammen van een specifieke groep kleine roofdinosauriërs. De evolutie is vrij klassiek: oude roofdino's hebben nog vier tenen en vier vingers, later vallen die weg en komt er een beentje bij dat vliegbewegingen makkelijker maakt.
Eigenlijk hebben we al zoiets als een oervogel: de archeopterix. Die heeft asymmetrische slagpennen en het vorkbeen dat zo typisch is voor vogels. Tegelijkertijd heeft hij tanden en een lange dinostaart. Nu is er wel een probleempje: de archeopterix leefde in het Jura, en de eerste 'moderne' vogels duiken pas op in het Krijt. Voor alle duidelijkheid, dat zijn miljoenen jaren evolutie die niet helemaal ingevuld zijn.
Die evolutie liep zeker niet in rechte lijn, er waren een hoop doodlopende zijtakken tussen de archeopterix en de moderne vogel. De échte overgangsvogel is nog steeds niet gevonden. Nu wil elke paleontoloog natuurlijk wel de euh... pluim op zijn hoed steken voor het ontdekken van die overgangsvorm. En valsspelen is ook in de paleontologie of archeologie niet bepaald nieuw hé.
Zo was er de beruchte "mens van Piltdown", een constructie van een menselijke schedel en de kaak van een orang-oetang, die de overgang van mens naar aap moest bewijzen. Er zijn ook veel onschuldige vervalsingen hoor. In Marokko verkopen ze bijvoorbeeld volledige trilobieten aan toeristen Soms vinden ze maar een stukje en vullen ze de rest op met verbrijzeld gesteente. Het is vaak echt vakwerk, moeilijk te onderscheiden van de echte.
Het gebeurt zelden dat er echt belangrijke fossielen opduiken op de zwarte markt. De meest gesmokkelde produkten zijn zeker dinosaurus-eieren. Chinese paleontologen die op bezoek komen in het Westen nemen er vaak enkele mee als pasmunt. Beter dan dollars. China is trouwens zeker het land met de meest gevarieerde dino's op aarde. Zo zou de Chinese drakenmythologie ontstaan zijn uit de vele vondsten van dinosaurusbeenderen.
Ze hebben enkele heel goede paleontologen in China, al waren hun financiële middelen erg beperkt. Ze behoren wel vaak tot de zogenaamde "splitters". Als ze een fossiel vinden dat minimaal afwijkt van een reeds bekende soort maken ze er vaak onmiddellijk een nieuwe soort van. Je krijgt zo een enorme proliferatie van namen natuurlijk.
National Geographic wetenschappelijk? Wel, ze brengen vooral sterk gepopulariseerde wetenschap natuurlijk. Maar het zijn wel echte weldoeners. Je kan er een project indienen, en zonder al te veel rompslomp stellen ze geld ter beschikking. In ruil willen ze de scoop als je iets interessants opgegraven hebt en inzage in het volledige fotomateriaal.
In de zaak van de Archeoraptor werd het stuk gekocht door een man die reconstructies tekent van dinosaurussen. Hij wilde altijd al een echte paleontoloog worden en greep zijn kans met het beruchte fossiel. Het artikel was trouwens eerst geweigerd door 'Nature', vooral omdat hij niet wilde zeggen waar het stuk vandaan kwam. Niet zozeer omdat ze zijn verhaal niet geloofden. Ze wilden eerst toelating van de Chinese overheid.
Of de aandacht voor dinosauriërs overdreven is? Ach, ik heb het vroeger al gezegd: in de paleontologie kan je soms door de bomen het bos niet meer zien. En die bomen, dat zijn de dino's. Kinderen van 7 tot 14 die ons museum bezoeken, willen allemaal paleontoloog worden. Waarom? Om dino's op te graven... Maar wat gaan we doen met zoveel specialisten? Nu werkt er in het museum slechts één man uitsluitend op dino's!
Toch is die belangstelling goed hoor. Tegenwoordig weet iedereen wat fossielen zijn; voor 1960 had vrijwel niemand er ooit iets samenhangends over gehoord.... Mijn vader wist niet eens wat dat was, een fossiel. Trouwens, de laatste tijd komt er ook aandacht voor andere thema's in de paleontologie hoor.
De BBC begon met dino's, later interesseerden ze zich al in jongere periode, de mammoets en zo. Nu plannen ze iets over het ontstaan van het leven, fossiele bacteriën en ongewervelden... Dat klinkt prima, want dat is op zijn minst even interessant als de dinosaurussen. Alleen stellen we ons wel eens de vraag: Hoe gaan we daar een museumzaal mee vullen?
