22 December vorig jaar was het de 10e van de maand Tevet (daar wordt in Zacharia 8:19 naar verwezen met “het vasten der tiende [maand]”), waarin Nebukadnezar’s overwinning op Jeruzalem wordt herdacht (zie Koningen 25:1). Maar deze dag markeert eveneens de vertaling van o.a. de Torah in het Grieks (Septuagint).
Dat de Torah werd vertaald in een andere taal wordt beschouwd als een reden tot verdriet en rouw. Onze Leraren vertellen, dat toen de Torah werd vertaald (in het Grieks), er spirituele duisternis over de wereld kwam.
Anno 2005 is Gregory Rabassa waarschijnlijk de bekendste meester van de vertaalkunst. Hij vertaalde o.a. het volledige oeuvre van Nobelprijswinnaar Gabriel Garcia Marquez’s vanuit het Spaans naar Engels en heeft een enorme bijdrage geleverd aan de theorie van het vertalen. Rabassa heeft duidelijk gemaakt dat de eerste hindernis voor iedere vertaler wordt gevormd door het probleem, dat elke ‘vertaling’
onvermijdelijk slechts een interpretatie betreft; dat iedere taal unieke mogelijkheden bezit om ideeen vorm te geven en gedachten uit te drukken, die eenvoudigweg niet
kunnen worden gereproduceerd of gedupliceerd in een andere taal. Hij stelt:
quote:
"My thesis in the book is that translation is impossible," Rabassa said. "People expect reproduction, but you can't turn a baby chick into a duckling. The best you can do is get close to it."
(
http://www.languagehat.com/archives/001359.php )
quote:
Nunc:
Welke hebreeuwse tekst zegt dat? Alleen de meerderheid van de (maar niet alle) masoretische teksten (MT)! De MT zijn een paar eeuwen na christus samengesteld. De septuagint (LXX) die al voor de geboorte van christus vertaald werd in het grieks heeft bijvoorbeeld wel de 'doorboord' variant. Uiteraard kan hiertegen ingebracht worden dat deze vertaling incorrect of pro-christelijk is (het kan natuurlijk dat christenen later de tekst aangepast hebben). Frappant is echter dat een aantal tekstfragementen (uit de MT-lijn) zijn die ook een alternatieve vertaling hebben (o.a. 'doorboord').
Er zijn legio voorbeelden te noemen waaruit blijkt dat de Septuagint het niet echt nauw neemt met de vertaling. Een enkel voorbeeldje: In m’n voorgaande post heb ik reeds aangeroerd dat Matthëus 1:22-23 de profeet Jesaja aanhaalt (Jesaja 7:14) m.b.t. Jezus’ maagdelijke geboorte.
” En dit alles is geschied, opdat vervuld zou worden, hetgeen van den Heere gesproken is, door den profeet, zeggende: Ziet, de maagd zal zwanger worden, en een Zoon baren, en gij zult Zijn naam heten Emmanuel; hetwelk is, overgezet zijnde, God met ons.”.
Wel, het woord ‘maagd’ komt echter (veelbetekenend!) alleen in de Septuagint voor. Alle andere bronnen (inclusief de Dode Zee Rollen!) vermelden “jonge vrouw.” En de auteur van Matthëus 1:22-23 had blijkbaar geen moeite met dit soort tekstuele kwesties.
Ik zie dat zelfs de septuagint-vriendelijke
Catholic Encyclopedia vermeldt over de septuagint (de LXX):
(
http://www.newadvent.org/cathen)
The Christians had recourse to it constantly in their controversies
with the Jews, who soon recognized its imperfections, and finally
rejected it in favour of the Hebrew text or of more literal
translations (Aquila, Theodotion).
On account of its diffusion alone the hellenizing Jews and early
Christians, copies of the Septuagint were multiplied; and as might be
expected, many changes, deliberate as well as involuntary, crept in.
The Septuagint Version, while giving exactly as to the form and
substance the true sense of the Sacred Books, differs nevertheless
considerably from our present Hebrew text.
Again, we must not think that we have at present the Greek text
exactly as it was written by the translators; the frequent
transcriptions during the early centuries, as well as the corrections
and editions of Origen, Lucian, and Hesychius impaired the purity of
the text: voluntarily or involuntarily the copyists allowed many
textual corruptions, transpositions, additions, and omissions to creep
into the primitive text of the Septuagint.Als zelfs de RK kerk toegeeft dat de septuagint (LXX) o.a. opzettelijk gecorrupteerd is door
enkele kerkvaders...! Joodse bronnen gaan- zoals bekend (en zoals verwacht)- veel verder in hun kritiek.
De betrouwbaarheid van de septuagint is een antiek Joods-Christelijk welles-nietes. Tenzij er dwingende redenen voor zijn dit voort te zetten, zou ik liever zeggen: “agree to disagree m.b.t. de (on-)betrouwbaarheid van de septuagint.”
quote:
Ook Aquila (grote joodse vertaler), Symmachus (joodse vertaler voor Origenes) en Jerome (kerkvader) vertalen met 'doorboord'. Nu kunnen de laatste 2 bevooroordeeld zijn (ze zijn immers christelijk) maar de eerste heeft geen belang bij rommelen met de vertaling.
Dit heb ik opgezocht: Volgens Aquila was er zeker geen sprake van ‘doorboren’ (Bible Encyclopedia and Dictionary, A. R. Fausset, Zondervan, p.525). De Griekse vertaling van Aquila vermeldt
"…misvormden…" (dat is overigens niet van de Hebreeuwse כארו wortel afkomstig (zal ik je verderop proberen uit te leggen), maar van de נכר n-k-r of הכר h-k-r wortel). Aquila zegt letterlijk (in het Grieks): ησχυναν χειρας μου και ποδας μου - dit is in het Nederlands:
“Ze misvormden mijn handen en voeten.” En de Syro-Hexapla (Aquila) zegt letterlijk: פכרו איזי ורגלי - dit is in het Nederlands:
”ze boeiden/ketenden mijn handen en mijn voeten.” Geen kruisiging volgens Aquila m.b.t. psalm 22.
quote:
….Symmachus (joodse vertaler voor Origenes)….
Symmachus zegt m.b.t. Psalm 22 letterlijk (in het Grieks): ως λεων χειρας μου και ποδας μου . Dit is in het Nederlands:
”zoals een leeuw- mijn handen en mijn voeten”. De Syro-Hexapla (Symmachus) zegt letterlijk: איך בעין למאסז איזי ורגלי . Dit is in het Nederlands: “... te boeien/ketenen mijn handen en mijn voeten.” Geen kruisiging volgens Symmachus m.b.t. psalm 22.
quote:
…en Jerome (kerkvader) vertalen met 'doorboord' …
Jerome zegt letterlijk (in het latijn):
vinxerunt manus meas et pedes meos Dit is:
”Ze bedwongen/overmanden mijn handen en mijn voeten”. Geen kruisiging volgens Jerome m.b.t. psalm 22. (
http://speedbible.com/vulgate/B19C021.htm )
Twee andere bronnen:De meeste Masoretische teksten zeggen letterlijk: כארי ידי ורגלי – dit is ‘
Zoals een leeuw- mijn handen en mijn voeten’. Geen kruisiging volgens de meeste Masoretische teksten m.b.t. psalm 22.
Het Aramese Targum (in het Aramees) zegt letterlijk:
מטול ארום דאחזרו עלי רשיע סיעת חייבין דמתילין לכלביא סגיעי כינשת מבאישין אקפוני נכתין היך כאריא אידי ורגלי:
Dit is
“omdat de kwaadaardigen me hebben omringd, die als vele honden zijn, een samenscholing van slechterikken habben me omsingeld, [in] m’n handen en m’n voeten bijtend zoals een leeuw.” Geen kruisiging volgens het Aramese Targum m.b.t. psalm 22.
EDIT: de Aramese tekst verschijnt plots "spiegelbeeldig" zie ik
quote:
En als klap op de vuurpijl is dit stukje van psalm 22 ook gevonden in de dode-zee-rollen (DZR), en daar gaat men ook van de 'doorboord' lezing uit!
De Dode Zee Rollen zeggen letterlijk: כארו ידי ורגלי . Deze lettercombinatie komt het dichtsbij
‘als een leeuw...’ (verschil is
nieteens een hele letter!) óf
” Zij “graven”(?) mijn handen en mijn voeten.”- en
zeker geen ‘doorboren’ (de route van כארו naar “doorboren” is te omslachtig en niet realistisch i.t.t. de route naar “als een leeuw”. Dat zal ik je- zoals aangekondigd- straks duidelijk proberen te maken). Geen kruisiging volgens de Dode Zee Rollen m.b.t. psalm 22.
(Overigens hebben een aantal tekstfragementen (uit de septuagint -lijn) een alternatieve vertaling [o.a. 'afhakken’]. En sommige latijnse teksten zeggen 'fixerunt'
ze 'bonden' mijn handen en mijn voeten; anderen hebben 'vinxerunt'
ze 'beteugelden' mijn handen en mijn voeten,... )
quote:
Beide woorden (leeuw k'ry, doorboord k'rw) lijken veel op elkaar en ze verschillen 1 letter. De oudste bronnen die we hebben (LXX, DZR) gaan kennelijk van de 'doorboord' lezing uit, de MT van de 'leeuw' variant.
er is ook nog een variant bekend met 'vastbinden', maar ik begreep dat dat woord weer verkregen kan worden door 1 letter te veranderen in een erop lijkende letter.
Ook is de lezing 'leeuw' een rare. Je moet een ellips veronderstellen om de zin compleet te maken, terwijl dat niet nodig is voor de 'doorboren' variant.
(bron).
Het betreft כארי (
zoals een leeuw) tegenover כארו (
”... ?doorboren?...”). De י is bij de tweede de ו, waardoor er כארו (K'aroe) staat.
כארו heeft echter
geen enkele betekenis- het bestaat niet als lettercombinatie(!); כארי wel, en betekent
’zoals een leeuw’.
Andere plaatsen in de Tanach waar dezelfde lettercombinatie wordt gebruikt zijn bijv. Numeri 23:24 כארי (Zie, het volk zal opstaan als een [oude] leeuw), Numeri 24:9 כארי (Hij heeft zich nedergelegd als een leeuw), Ezechiel 22:25 כארי (als een [brullende] leeuw) en Psalmen 22:17 [16] כארי .
Om echter van כארו naar ‘doorboren’ te gaan, moet een (enorme) omweg worden afgelegd. Dan kom je het eerst terecht bij de wortel כרה
graven (geen ‘doorboren’).
Van de wortel כרה kan legitiem de combinatie כרו worden afgeleid. De enige manier om van כרו naar כארו te komen, is via de aanname dat men een א (alef) heeft toegevoegd (zoals men inderdaad weleens deed met andere woorden), daarom laten enkelen het maar bij כרו (?!?!?). Echter, beide omwegen (met א en zonder א ) lopen dood, want- als gezegd: “doorboren” is geen betekenis van Kaf-reesj-Wav כרו , maar een
interpretatie van een betekenis (“graven”) en komt van de geheel andere stam Kaf-reesj-heh.
Werkelijke Hebreeuwse lettercombinaties voor “doorboren” zijn:
נקב (n-k-v) en רצע (r-ts-‘) en חדר (ch-d-r) en פלח (p-l-ch)- maar zeker niet כארו (kaf-alef-reesj-wav).
“ כארו “ is echter slechts een betekenisloze combinatie waaraan nog veel gesleuteld moet worden om tot “doorboren” te komen. Afgeleide versies zijn eveneens nergens in de Tanach terug te vinden. En zelfs al waren ze terug te vinden, dan was de betekenis niet
“doorboren.”(Overigens hebben de enkele [Christelijke] claims dat כרה synoniem zou kunnen zijn aan ‘doorboren’ geen basis; evenmin bestaat er tekst waar כרה de betekenis ‘doorboren’ kan dragen.
Ikzelf vermoed dat deze claim voortkomt uit het latijn, waar
'me foderunt manus meas et pedes meos' opgevat wordt als 'doorboren'. Feitelijk staat hier "ze
'groeven' mijn handen mijn en mijn voeten', want "Fodio" betekent letterlijk
'uitgraven'/'opgraven', maar er wordt metaforisch weleens 'steken' gehanteerd. Daarvan is in het Hebreeuws echter zeker
geen sprake).
quote:
De woorden verschillen 1 letter, en de oude variant past goed in de zin, terwijl de nieuwe variant ineens een ellips-stijlfiguur nodig heeft.
De ellips is
geen noodzaak, omdat (zoals ik reeds heb aangeduid in m’n vorige post) het werkwoord ‘zijn’ bijna nooit wordt vertaald in het Hebreeuws en evenmin (nog steeds!) in het Ivriet, m’n moedertaal. De letterlijke tekst “zoals een leeuw zijn mijn handen en mijn voeten”, heeft feitelijk geen denkbeeldige toevoeging nodig. Vergelijk in
dezelfde Psalm “Doch Gij
zijt heilig” 3 (22:4) dit is אתה קדוש ; “Maar ik
ben een worm” 6 (22:7) ואנוכי תולעת ; …van den buik mijner moeder aan
zijt Gij mijn God (22:11) מבטן אמי אלי אתה ; Zo
wees niet verre van mij, want benauwdheid
is nabij; want er
is geen helper (22:12) אל-תרחק ממני כי-צרה קרובה כי אין עזר ; mijn hart
is als was (22:15), etc…
Toch maakt juist vooral David erg vaak gebruik van de ellipsis, bijv. aan het begin van
dezelfde Psalm “verre zijnde van mijn verlossing,
[van] de woorden mijns brullens?” In het Hebreeuws klinkt dit minder knullig dan in het Nederlands, maar de toevoeging van het woord
“van” is hier
zondermeer noodzakelijk (i.t.t. de toevoeging van het woord ‘zijn’ in vers 16 (22:17)). (Daarbij verwijst het woord brullen naar een leeuw). Of verder, in 8 (22:9) “Hij heeft
[het] op den HEERE gewenteld”; of 12 (22:13) “sterke
[stieren] van Basan hebben mij omringd; of 13 (22:14) “Zij hebben hun mond tegen mij opgesperd,
[als] een verscheurende en brullende leeuw”.
Samengevat: כארי betekent “zoals een leeuw”; כארו (waarbij de
Jod (י) slechts iets langer is geschreven (ו) waardoor het een
Wav wordt) betekent niets. Als je desondanks toch van כארו uit wilt gaan, dan is כארי verreweg de meest gelijkende lettercombinatie (als gezegd: één letter iets te lang schrijven en je hebt כארו !) De claim op een werkwoord is allesbehalve een noodzakelijkheid. En van כארו naar כרו (dus naar כרה ) en vervolgens naar “graven” en daarna naar (de
interpretatie !)
“doorboren” is veel te ver gezocht.
quote:
er is ook nog een variant bekend met 'vastbinden', maar ik begreep dat dat woord weer verkregen kan worden door 1 letter te veranderen in een erop
Klopt. Deze is zelfs realistischer dan de “doorboren”-variant.
Terzijde: als je kijkt naar de Griekse tekst, zie je dat deze fout (
‘vastbinden/ketenen’ i.p.v.
‘als een leeuw’) in het Grieks eveneens eenvoudig te maken valt:
Vergelijk
"zoals een leeuw" ως λεων τας χειρας μου (ΩΣ
ΛΕ
ΩΝΤ
ΑΣΧΕΙΡΑΣΜΟΥ) met
"zoals het vastbinden van mijn handen" ως δεοντες χειρας μου (ΩΣ
ΔΕ
ΟΝΤ
ΕΣΧΕΙΡΑΣΜΟΥ).
(Maar goed, dat laatste is slechts een ‘terloopse’ hypothese).
Enkele kleine "terzijdes":
Binnen de context (ten eerste) is het gebrul van de leeuw al aanwezig (She'agah (wortel: "sha'ag") refereert aan het brullen van een leeuw (bijv. Jesaja 5:29; Zacharia 11:3; Job 4:10); het wordt eveneens gebruikt voor een schreeuw (bijv. Ezechiel 19:7; Ps 22:2, 32:3; Job 3:24). (De wortel is "sha'ag"); (ten tweede) is de leeuw zelf reeds genoemd (iArjeh/Arie), en eveneens zijn de honden, etc,…allemaal al in de Psalm aanwezig; de hele context lijkt ’als een leeuw’ (meer dan) te aanvaarden.
Dan heb je nog het ritme: 22:14 Ik ben uitgestort als water, כמים en in dezelfde zin: 22:14 “mijn hart is als was,” כדונג . Meteen de volgende zin: 22:15 Mijn kracht is verdroogd als een potscherf כחרש. Het klinkt nogal ‘vreemd’ dit ritme te onderbreken voor een relatief plotselinge confrontatie met een “kruisiging” i.p.v. …als een leeuw. quote:
Ben benieuwd wat je van deze info vindt? (ben overigens ook benieuwd naar je werk in Noorwegen!)
Interessante info! Hoewel het artikel
"pierced my hands and feet" passage in Psalm 22?” http://www.christian-thinktank.com/ps22cheat.html af en toe een klein beetje de indruk wekt te zijn gebaseerd op een ‘hutspot’ aan externe bronnen die bij elkaar zijn gebracht met als
vooropgesteld doel het verdedigen van een overtuiging, blijft bijv. het argument van de ouderdom van de Septuagint zondermeer staan.
De betrouwbaarheid is echter een geheel ander issue. Maar interessant is het artikel zeker!
