Sacramentsopvatting

[pjotr]

Hoe werkt een sacrament? Wordt het geloof doorgegeven verpakt in het sacrament? In de discussie over Barth viel het me op dat de Heilige Geest als auteur zo verbonden wordt met de Bijbel, dat de Heilige Geest als het ware in de tekst zit. Dit doet me denken aan doop en avondmaal die ook als garantie beschouwd worden door sommigen. Het geheel doet me eraan denken dat niet genoeg afstand genomen wordt van de Roomse sacramentsleer waarin het geloof in de materie zelf overgedragen wordt.

Maar het sacrament en de Bijbel werken niet als je zelf de Heilige Geest niet hebt. Dus waarom zo dubbel de werking van de Heilige Geest in boodschap en ontvanger plaatsen. De werking van de Heilige Geest is dat boodschap en ontvanger bij elkaar komen, boodschapper en ontvanger zijn echter allebei te onderzoeken volgens de menselijke kennis en theorien.

Dus stop de Heilige Geest niet in een bepaald hokje, want Hij is God en blaast waarheen Hij wil, zonder zich te laten beperken door menselijke grenzen. Het Woord wordt slechts verstaan door de werking van de Heilige Geest, het woord zelf is te beschouwen als een geheel menselijk product. Daarachter ligt wel Gods werk, maar zelf mogen we alles onderzoeken en proberen te begrijpen.

[Pulpeet]

Dit is heel erg ingewikkeld. Ik ben gestopt met proberen het te begrijpen.

Ik ga voorlopig uit van de volgende zinsnede uit het formulier:

quote:

[...] niet twijfelende of wij zullen zo waarachtig door de werking van de Heilige Geest met zijn lichaam en bloed aan onze zielen gespijzigd en gelaafd worden, als wij het heilige brood en drank tot zijn gedachtenis ontvangen [...]

Hierdoor wordt het toch een soort actualisering van het heil, maar dan meer in de belijdende zin. Hoewel het boven een belijdenis 'met de mond' uitstijgt.

Het idee van de 'presentia realis' spreekt me wel aan. Calvijn hield hier ook aan vast. Maar hoe je dat precies moet zien is me niet duidelijk.
Als Christus aanwezig is in het avondmaal waar is hij dan?
- in het brood en de wijn (Rome, Luther, Calvijn?)
- in de harten van de verzamelde gelovigen (Zwingli, pjotr?)
- anders, namelijk...

[gesp]

Ik snap het niet helemaal, maar wellicht heb ik te weinig achtergrondkennis.

Wat Pjotr als alternatief noemt, is ook wat ik in de HC lees.

In HC wordt een uitleg gegeven van sacramenten:
va. 65: De H. Geest versterkt het geloof door gebruik van de sacramenten.
va. 66: Sacramenten zijn tekenen en zegels.

'Teken' geeft aan dat het sacrament zelf niets doet. Bij 'zegel' zou je evt. aan meer kunnen denken (dus dat er door gebruik van de sacramenten echt iets gebeurt). Maar volgens HC is dat niet het geval:
* Doop: net zo zeker als wij eens gedoopt zijn, zijn onze zonden ook vergeven. Va. 72: Is de doop afwassing zelf? Nee.
* Avondmaal: even zeker als het brood gebroken is, is Christus voor mij gestorven; even zeker zls ik brood en wijn geniet, wordt ook mijn ziel gevoed.

Beide zijn dus: "even zeker als": oftewel tekenen. Meer staat er eigenlijk niet in HC. En avondmaals formulier formuleert het precies zo, onder  'onderwijzing' : "even zeker". (GKV-versie wijkt blijkbaar af van wat Pulpeet citeert)

Oftewel: sacramenten zijn slechts tekenen. Ze dragen zelf niets bij aan ons heil, maar ze kunnen ons geloof helpen.

Dus vraag ik me af: wat is het probleem precies?

En een 2e vraag: wat is 'presentia realis'?

[Pulpeet]

quote:

op 08 Jul 2003 15:28:29 schreef gesp:
Dus vraag ik me af: wat is het probleem precies?

En een 2e vraag: wat is 'presentia realis'?

Het probleem is o.a. de uitleg van Jezus' woorden: "Dit IS mijn lichaam" (Hoc est corpus meum), uitgesproken bij het uitdelen van het brood.

Voorzover ik er iets van begrepen heb is de situatie als volgt:

- rooms katholieken nemen dit zeer letterlijk en hebben dat in de late middeleeuwen uitgewerkt in de transsubstantiatieleer (met gebruikmaking van de filosofie van Aristoteles: substantie vs accedentia).
- De oosterse kerk neemt het ook letterlijk, maar heeft het niet willen begrijpen en verwijt de westerse kerk een te rationele benadering.
- Zwingli zei: IS = BETEKENT (Hoc significat corpus meum). Het brood betekent Christus' lichaam.
- Luther zat ergens tussenin. Hij verwierp de RK offergedachte.
- Calvijn ook, maar meer richting Zwingli. Calvijn ontkende dat er iets met de 'substantie' van brood en wijn gebeurt, maar erkent wel de waarachtige aanwezigheid (presentia realis) van Christus bij (in?) de tekenen van brood en wijn.

Onlangs beweerde mijn predikant dat 'onze' avondmaalsopvatting meer op die van Zwingli dan op die van Calvijn is gaan lijken. En daarbij noemde hij ook de presentia realis. Maar, ik ben me ervan bewust dat mijn kennis hiervan erg onvolledig is. Ik hoop dat iemand mij kan verbeteren.

[Qohelet]

Afgelopen zondag hoorde ik hier (in Faith Protestant Ref. Church, Jenison, Michigan) een preek over dit deel uit de catechismus. De verdeling luidde
 1. the presence is real
 2. the presence is spiritual

Dit leek me een uitstekende uitwerking van Calvijns visie. Calvijn zegt, dat Christus inderdaad aanwezig is. Wij moeten Hem eten en drinken, zonder dat is er geen redding. Lees Jezus' eigen woorden in Johannes 6 (en vooral ook de reacties van de Farizeeen en de discipelen: verbazing, verontwaardiging). Zijn lichaam is waarlijk (Gr. aleethoos) voedsel, zijn bloed is waarlijk drank. Hieraan wilde Calvijn natuurlijk niets afdoen.

Het probleem is de manier waarop Christus aanwezig is in brood en wijn. De katholieken en Lutheranen meenden, dat zijn aardse lichaam op een of andere manier gerepresenteerd zou moeten zijn in het sacrament. Vandaar de trans- of consubstantiatie. Vandaar ook, dat men gemakkelijk verviel in de afgoderij van het aanbidden of heiligverklaren van brood en wijn. Vandaar ook de gedachte dat het sacrament een feitelijk offer was.

Calvijn zet daar tegenover, dat Christus daadwerkelijk aanwezig is met zijn Geest. Zijn lichaam en bloed verwijzen naar zijn lijden, naar de geestelijke gaven die daaruit voortvloeien. Daarom zijn sacramenten volgens hem ook voertuigen van genade, middelen van de Geest. Even goed als de Geest in de prediking van het Woord in ons werkt, doet Hij dat via het gebruik van de sacramenten.

Wanneer we dus het brood eten en uit de beker drinken, verzekert de Jezus' eigen Geest ons ervan dat Jezus lichaam voor ons gegeven is als een volkomen verzoening van al onze zonden.

Als onze avondmaalsleer meer is gaan lijken op die van Zwingli -- lijkt me een juiste waarneming -- dan zijn we dit element kwijt: dat in het avondmaal Christus op een bijzondere manier door zijn Geest in ons werkt. Voor wat betreft de doop probeerde Kuyper dit element te incorporeren in zijn theologie, via de "doopgenade". Dit werkte niet zo goed, en de vrijgemaakten hebben die visie dan ook buiten de deur gezet. Jammer?

[Pulpeet]

Dank voor je bijdrage, Qohelet. Dat heb ik gemist.

quote:

op 08 Jul 2003 20:54:59 schreef Qohelet:
Jammer?

Dat ligt eraan of de visie van Calvijn juist was. Als Calvijn zich vergiste, dan is het maar gelukkig dat we er toch wat anders tegenaan kijken.

vraagje:
Als je in je avondmaalsleer niet opneemt dat Christus echt aanwezig is, is Hij het dan wel?

[Grubrev Kcid]

Pulpeet schreef:  
"Dat ligt eraan of de visie van Calvijn juist was"

Ik denk dat Calvijns visie juist was. Het avondmaal heeft niets meer te betekenen als het ons geloof niet versterkt. En om het geloof te bevestigen en te versterken hebben we nu juist de werking van Gods Geest nodig. Als je Avondmaal wilt vieren zonder Gods Geest kun je beter geen avondmaal vieren.

Alleen: Calvijn zag de aanwezigheid van Gods Geest bij brood en beker volgens mij niet als een automatisme. Zoals de Heilige Geest ook niet automatisch als het ware in de tekst zit, (Pjotr op 7 juli) zo zit Hij ook niet automatisch in brood en beker. Als je dat wel doet gaat Calvijns opvatting boven de werkelijkheid zweven en wordt onhoudbaar. Gevolg is dat we, bij gebrek aan beter, voor Zwingli gaan kiezen.

Qohelet schreef:  
"Wanneer we dus brood eten en uit de beker drinken, verzekert de Jezus eigen Geest ons ervan dat Jezus lichaam voor ons gegeven is, als een volkomen verzoening voor onze zonden"

Dat is waar, maar alleen inzoverre het geloof bij het sacrament gemengd wordt, Het gaat bij het sacramant niet om het teken, het gaat om het geloof, dat door het sacrament gesterkt wordt. Het is niet automatisch dat Christus bij het avondmaal door Zijn Geest in ons werkt.  Calvijn waarschuwd ervoor dat er sommigen zijn die het sacrament "ik weet niet wat" voor verborgen krachten toedichten, die haar in de Schrift nergens gegeven worden. Augustinus zei zelfs al dat  je hoewel gelovig, de sacramenten ongelovig kunt gebruiken. (Inst Boek 4, hfdst 14, paragr 14)
Je hebt er dan niets aan. Calvijns visie klopt dus wel, maar wie ongelovig het avondmaal gebruikt gebruikt het op de manier van Zwingli! Je moet niet aan het uiterlijke brood en wijn blijven hangen, maar je hart opheffen naar God!
Misschien lijkt onze avondmaalsviering daarom op die van Zwingli, omdat we onze blik niet verder richten dan de tafel voor ons.  De eenvoudigste oplossing is dan om Calvijn ongeldig te verklaren, maar misschien ontbreekt het ons aan geloof?

Zat zelf namelijk met die vraag. Kwam door jullie bijdragen op het goede spoor. Tenslotte Calvijn zelf maar eens bekeken. Ontdekte dat ik teveel op het zichtbare en te weinig op de Onzichtbare lette.  Dus: "presentatia realis door fide" (Weet even niet hoe "door" in het latijn klinkt)

Pulpeet schreef:
"Als je in je avondmaalsleer niet opneemt dat Christus echt aanwezig is, is Hij het dan wel?"

Jawel, Christus is er dan wel, Hij is er altijd. Maar het gaat er in het avondmaal niet alleen om dat Hij er is, veelmeer gaat het erom dat je Hem ook ontmoet.

[Pulpeet]

Mooie bijdrage!

conclusie: "presentia realis per fidem" (ik hoop dat de naamval klopt...)

vat ik het zo goed samen?
Als het geloof er niet is, is het avondmaal betekenisloos.
Als het geloof er wel is, wordt het door de Heilige Geest versterkt, met gebruikmaking van de tekenen van brood en wijn.

Nog enkele 'krenten uit Calvijns pap' die mij opvielen bij lezing van het genoemde hoofdstuk uit de institutie:
- Aan de sacramenten gaat altijd een belofte vooraf. Ze bestaan niet op zichzelf.
- God past zich aan ons begrip aan door zichtbare tekenen, zodat ons zwakke geloof  versterkt wordt.
- de begeleidende woorden zijn verklarend. Geen 'toverformule' (hocus pocus)
- de sacramenten zijn 'spiegels' waarin we Gods genade kunnen zien
- Zonder geloof zijn de sacramenten als het licht voor een blinde. Of als wijn die in een dicht vat gegoten wordt: het loopt erlangs.
- Net zoals het woord in 'goede aarde' moet vallen, moet ook het sacrament in 'goede aarde' valen.
- erg interessant: het eten van de boom des levens door Adam en Eva ziet Calvijn ook als een soort sacrament. Niet het eten van die boom zelf levert onsterfelijkheid op, maar het eten van die boom bevestigt de belofte van onsterfelijkheid. Het eten van die boom werd verboden opdat de mens geen ijdele hoop zou hebben, de belofte van onsterfelijkheid gold namelijk niet meer.

groet,
Teeplup

[gesp]

Wat ik opvallend vind, is dat er van deze discussies dus niets in belijdenis of avondmaalsformulier staat. (Of heb ik het niet goed gelezen?).
Betekent dat niet dat de verschillen tussen Zwingli en Calvijn blijkbaar verwaarloosbaar gevonden vonden? (Iets van: Wel interessant, maar te onzeker om er uitspraken over te doen?)

[Pulpeet]

Misschien dat de opstellers dat te hachelijk vonden?
Over de avondmaalsleer bestond in de zestiende eeuw zeer veel verschil van mening. Ook tussen de verschillende stromingen binnen de reformatie. Om een belijdenisgeschrift breed acceptabel te maken was het misschien nodig om op dit punt niet al te zeer in detail te treden.

it's only a guess

[Grubrev Kcid]

Gesp schreef:
“Wat ik opvallend vind, is dat er van deze discussies dus niets in belijdenis of avondmaalsformulier staat. (Of heb ik het niet goed gelezen?).
Betekent dat niet dat de verschillen tussen Zwingli en Calvijn blijkbaar verwaarloosbaar gevonden vonden? (Iets van: Wel interessant, maar te onzeker om er uitspraken over te doen?)”


Heidelberger:

Vr 76:   Wat wordt er bedoelt met het gezegde: “Het gekruisigd lichaam van  Christus eten en Zijn vergoten bloed drinken?”
Antw: Het is niet alleen met een gelovig hart het ganse lijden en sterven van Christus aannemen, maar ook door de Heilige Geest hoe langer hoe meer met Zijn heilig lichaam verenigd worden. (Op geestelijke wijze)

Ik wil met name de vinger leggen bij “met een gelovig hart”


Nederlandse Geloofsbelijdenis Art 33:

Want het zijn zichtbare waartekenen en zegelen van een inwendige en onzienlijke zaak, door middel waarvan God in ons werkt door de kracht des Heilige Geestes.


Uit het “oude” avondmaalsformulier (Gesp heeft denk ik een ander versie) komt de volgende tekst waarvan gedeelten  al eerder in de discussie zijn genoemd:

“Opdat wij dan met het waarachtig hemelse brood Christus gespijzigd mogen worden, zo laat ons met onze harten niet aan het uiterlijke brood en wijn blijven hangen; maar onze harten opwaarts in de hemel verheffen, waar Jezus Christus is, onze Voorspraak, ter rechterhand des Vaders, waarheen ons ook de artikelen van ons Christelijk geloof wijzen; niet twijfelende, of wij zullen zo waarachtiglijk door de werking des Heiligen Geestes met Zijn lichaam en bloed  aan onze zielen gespijzigd en gelaafd  worden, als wij  het heilige brood en drank tot Zijn gedachtenis ontvangen.”

Deze tekst is geplaatst, direct vóór (!) het breken van het brood.

Tenslotte het Levende, vlees en bloed geworden Woord:

1. “En als zij aten nam Jezus het brood  en zeide: Neemt, eet, dat is Mijn   lichaam.  En Hij nam de drinkbeker, zeggende: Drinkt allen daaruit; want dat is mijn bloed” (Matth. 26:26-28)
2. “Ik ben het brood des Levens” (Joh 6:48)
3. “Want Mijn vlees is  waarlijk spijs, en Mijn bloed waarlijk drank. Die Mijn vlees eet, en Mijn bloed drinkt, die blijft in Mij en Ik in Hem” (Joh 6:55+56)

Wie zal willen beweren dat Jezus zijn woorden in Johannes letterlijk bedoelt heeft? Zo is dan het eten en drinken een geestelijke, onzichtbare zaak van het geloof.

De bijbeltekst doet een beroep op het oor, de sacramenten doen een beroep op het oog.  Het oor is niets , het oog is niets. Oor en oog gebruikt God om het hart te raken!  De Heere wil van oor én oog gebruik maken om het geloof in onze harten te voeden!

Kerkgeschiedenis.

Het schijnt mij ook toe dat er inderdaad veel verschil in opvatting was over de sacramenten. Tussen Luther, Calvijn en Rome zijn, belangrijke verschillen. Tussen Zwingli en Calvijn was het verschil, denk ik, niet zo heel groot. Vandaar dat de opvolger van Zwingli, Bullinger tot overeenstemming kwam met Calvijn inzake hun sacramentsopvattingen. Let wel: Calvijn kreeg gelijk. (Vond ik ergens op internet, weet alleen niet meer waar)
 Zwingli bleef steken in het cognitieve. Calvijn had oog voor zowel de cognitieve als de affectieve kant van het avondmaal. Sinds die tijd hoorde je ook niet meer zoveel over de sacramentsopvatting van Zwingli.  
Tot nu…………….. Maar nogmaals: Misschien komt het wel omdat wij de sacramenten niet meer affectief ervaren. Het ontbreekt ons aan geloof. De simpelste oplossing is dan om het geloof weg te verklaren: Zo van: “Het avondmaal is gewoon een objectief gebeuren. Als je er niets bij ervaart is er helemaal niets aan de hand.  Christus is gestorven voor onze zonden. Dat weet je toch? Waarom verder nog moeilijk doen?”  
De sacramenten zijn verworden tot  een objectief gebeuren zonder geestelijk effect. Inderdaad: Alsof God probeert emmers water in gesloten vaten te kiepen.

Ik voor mij geloof dat God  rijker is. Wat objectief waar is, wil Hij ook affectief waar maken. Dat steeds opnieuw de Heilige Geest met mijn geest gaat getuigen dat ik een kind van God ben. Door het geloof in Zijn Naam. Door de verzoening die in Christus Jezus is.  Die notie is niet verwaarloosbaar. Het raakt de kern van het geloof.


Overigens: Zou het verschil in sacramentsopvatting tussen Luther en Calvijn heden ten dage een kerkscheuring waard zijn? (SOW-proces) Of moeten deze opvatting naast elkaar beide als "waarheid" erkent en gerespecteerd kunnen worden en aldus naast elkaar bestaan?

[gesp]

quote:

op 25 Jul 2003 12:28:32 schreef Grubrev Kcid:
[...]Uit het “oude” avondmaalsformulier (Gesp heeft denk ik een ander versie) komt de volgende tekst [...]

Ik citeerde de versie zoals gewoonlijk in de GKv gebruikt, de tekst staat onder formulieren op de GKv-site. (Recentelijk zijn er nog 3 'nieuwe' goedgekeurd: nummers III-V).