Steniging

[Ulysses]

Vraag over steniging:

Bestond deze straf echt uit het doodgooien van de veroordeelden met stenen? Dus van afstand stenen rapen en gooien maar? Ik las laatst ergens dat het ook kon betekenen dat de veroordeelden van een hoge rots werden gegooid. Wie weet hier het fijne van? Alvast bedankt.

[diak2b]

quote:

Ulysses schreef op 19 maart 2006 om 15:33:
Vraag over steniging:

Bestond deze straf echt uit het doodgooien van de veroordeelden met stenen? Dus van afstand stenen rapen en gooien maar? Ik las laatst ergens dat het ook kon betekenen dat de veroordeelden van een hoge rots werden gegooid. Wie weet hier het fijne van? Alvast bedankt.

Geen idee waar ik het recent las, maar ik las recent dus , dat stap 1 was: van een dak van een huis gooien. Stap 2, als je dan nog leefde, een grote steen erachteraan, waaronder je verpletterd werd.

Het roept overigens de vraag op, hoe de scene van degene zonder zonde, de eerste steen enzo, gegaan is.

[Pooh]

quote:

diak2b schreef op 19 maart 2006 om 15:36:
[...]

Geen idee waar ik het recent las, maar ik las recent dus , dat stap 1 was: van een dak van een huis gooien. Stap 2, als je dan nog leefde, een grote steen erachteraan, waaronder je verpletterd werd.

Dat lijkt nogal onwaarschijnlijk. Zo wordt er in het oude testament herhaaldelijk op gewezen dat de steniging buiten de poort dient plaats te vinden. Ook is er sprake van 'de eerste steen werpen', zodat 1 grote steen niet echt in dat plaatje past:

quote:

(Deut 17:5)    
dan moet u de man of vrouw die zich zo misdragen heeft de stad uit brengen en buiten de poort stenigen tot de dood erop volgt. Het doodvonnis mag alleen op grond van de verklaring van ten minste twee getuigen worden voltrokken, één getuigenverklaring is onvoldoende. De getuigen moeten, samen met de rest van het volk, de dader stenigen tot de dood erop volgt, en zelf moeten zij de eerste steen werpen.

quote:

(Deut 22)
dan moet u hen allebei mee de stad uit nemen en hen stenigen tot de dood erop volgt.

quote:

(Num 15:35)
De HEER zei tegen Mozes: ‘Die man moet gedood worden. De hele gemeenschap moet hem buiten het kamp stenigen.’

[Mezzamorpheus]

En de steniging van Stefanus dan?  

quote:

(Hand 7:57) Maar ze schreeuwden en tierden, hielden hun handen voor hun oren en stormden met zijn allen op hem af. 58 Ze dreven hem de stad uit om hem te stenigen.

[elle]

quote:

Deut 13:7 Wanneer iemand – uw volle broer, uw zoon of uw dochter, of de vrouw die u bemint, of uw beste vriend – u in het geheim probeert over te halen om andere goden te dienen, (...) 10-11 U moet hem ter dood brengen; samen met uw volksgenoten moet u hem stenigen tot de dood erop volgt, en zelf moet u de eerste steen werpen. Dat is zijn straf, [

17:2 Wanneer zich in een van de steden die de HEER, uw God, u zal geven, iemand bevindt, man of vrouw, die doet wat slecht is in de ogen van de HEER door de regels van het verbond te overtreden, 3 door andere goden te vereren, de zon, de maan of de sterren, en daarvoor neer te knielen, hoewel ik dat verboden heb, 4 en het komt u ter ore, dan moet u zorgvuldig navraag doen. Als blijkt dat het waar is, als onomstotelijk vaststaat dat deze gruwelijke dingen onder het volk van Israël hebben plaatsgevonden, 5 dan moet u de man of vrouw die zich zo misdragen heeft de stad uit brengen en buiten de poort stenigen tot de dood erop volgt. 6 Het doodvonnis mag alleen op grond van de verklaring van ten minste twee getuigen worden voltrokken,

num 35:32 Tijdens hun verblijf in de woestijn troffen de Israëlieten eens een man aan die op sabbat hout aan het sprokkelen was. 33 Degenen die hem aangetroffen hadden, brachten hem voor Mozes en Aäron en voor de hele gemeenschap. 34 Hij werd in bewaring gesteld, omdat nog niet was bepaald wat er met zo iemand moest gebeuren. 35 De HEER zei tegen Mozes: ‘Die man moet gedood worden. De hele gemeenschap moet hem buiten het kamp stenigen.’ 36 Toen brachten ze hem met zijn allen buiten het kamp, en daar doodden ze hem door hem te stenigen, zoals de HEER Mozes had opgedragen.

1 kon 19:8 Uit naam van Achab schreef Izebel brieven, verzegelde die met het koninklijke zegel en stuurde ze naar de oudsten en aanzienlijksten in de stad waar Nabot woonde. 9 In die brieven stond het volgende: ‘Kondig een vastendag af en zet Nabot vooraan wanneer het volk samenkomt. 10 Laat dan twee mannen die nergens voor terugdeinzen tegenover hem plaatsnemen en hem beschuldigen van godslastering en majesteitsschennis. Daarop moet u hem buiten de stad brengen en stenigen.’ (...)13 Twee mannen namen tegenover hem plaats en beschuldigden hem ten overstaan van het volk van godslastering en majesteitsschennis. Daarop werd hij buiten de stad gebracht en gestenigd.

Het zou best kunnen zijn dat de praktijk bestond uit iemand van het dak gooien en daarna met stenen smijten, maar de bepaling van God zegt dat het anders hoort: eerst buiten de stad brengen en dan beginnen met stenigen.
Van een rots gooien is dan nog een optie, maar dat waren de inwoners van Nazaret met Jezus van plan, en dat werd niet aangeduid als stenigen.

[Zijnkind]

quote:

Johannes 8: 59 Toen raapten ze stenen op om naar hem te gooien. Maar Jezus wist onopgemerkt uit de tempel te ontkomen.

Lijkt me waarschijnlijk dat ze Hem wilden stenigen (vanwege blasfemie waar de doodstraf op stond.)

[diak2b]

He, ik weet het niet he, ik herhaal alleen wat ik recent ergens gelezen heb.

[Adinomis]

quote:

Ulysses schreef op 19 maart 2006 om 15:33:
Vraag over steniging:

Bestond deze straf echt uit het doodgooien van de veroordeelden met stenen? Dus van afstand stenen rapen en gooien maar? Ik las laatst ergens dat het ook kon betekenen dat de veroordeelden van een hoge rots werden gegooid. Wie weet hier het fijne van? Alvast bedankt.

Best moeilijk, dat stenigen. In de eerste plaats was het zo dat het Joodse volk onder de wet leefde. Maar als je de reactie van Jezus leest op die steniging, dan was het toch wel de bedoeling dat de stenengooiers eerst eens bij zichzelf te rade gingen. Een ander veroordelen, terwijl je je bewust bent van je eigen zonden.....! Als je dat besefte, kon je het eigenlijk niet meer doen. Dan zou je, lijkt me, naar God toe vluchten. Ik vraag me af of het stenigen ook vaak echt gebeurd is.

[Pinkeltje]

Zou je het niet kunnen vergelijkene met de straffen die nu nog in sommige islamitische landen worden gebruikt? Als daar met meerdere stenen gestenigd wordt, is de kans groot dat dat in het Oudtestamentische Israel ook het geval was.

[elle]

Ik denk dat het vaak genoeg gebeurde. Je kunt in het OT lezen dat iemand gestenigd is omdat hij hout sprokkelde op de shabbat. Achan is gestenigd omdat hij buit van Jericho achterover had gedrukt.

Maria had ook gestenigd moeten worden. Als Jozef zijn taak gedaan had, had hij de dorpsoudsten gemeld dat Maria zwanger was van een ander dan hij, terwijl zij in ondertrouw waren*. Dan was er imho maar 1 oplossing geweest, en dat is steniging. Omdat Jozef van Maria hield, wilde hij de zaak in de doofpot stoppen door 'in stilte' van haar te scheiden.

Het is ongetwijfeld zo dat er veel in de doofpot werd gestopt. Neem alleen al de opdracht aan Hosea "Trouw een overspelige vrouw en verwek kinderen bij haar", en Hosea trouwde Gomer. Naar de wet had ze, voor zover ik het snap, al veel eerder gestenigd moeten worden (maar misschien was het geen Israelitische?). Het vast ook waar dat er mensen ten onrechte gestenigd zijn (zoals Nabot na de actie van Izebel).
edit:* Na een discussie met Pooh zal ik dit bijstellen. Er is niet zoiets als 'taak van Jozef' in deze. Wel stond hij in zijn volle recht om Maria aan te klagen, en dan was zij wrsch gestenigd. Als Jozef haar verlaten had, dan weet ik niet wat er van Maria geworden zou zijn: ik kan geen bepalingen vinden tav ongehuwde moeders/zwangere vrouwnen. Maar dat gaat ook wat offtopic.

[Ulysses]

Volgens Wikipedia (waar ik natuurlijk meteen had moeten kijken ) wordt in een aantal Arabische landen steniging alsvolgt toegepast:

quote:

De veroordeelde wordt van top tot teen in een wit kleed ingepakt en ingegraven; mannen tot aan het midden, vrouwen dieper, om te voorkomen dat de borsten zichtbaar zijn. Soms bindt men het slachtoffer aan een paal. Een menigte gooit stenen, net zolang de veroordeelde dood is. Deze stenen zijn zo uitgezocht dat een enkele steen niet de dood kan veroorzaken, maar dat elke raak gegooide steen wel gevoeld wordt door de veroordeelde. In sommige landen wordt een veroordeelde vrijgelaten als hij erin slaagt te ontsnappen.

Nogal barbaars als je het mij vraagt. Het zal in het Oude Testament ook wel zo gegaan zijn dan, lijkt me. Als dat zo is, vraag ik me af waarom God zo'n barbaarse manier van de doodstraf heeft ingevoerd..

[Pooh]

De engelse wikipedia is een stuk uitgebreider, en gaat ook in op de Talmud:

http://en.wikipedia.org/wiki/Stoning

quote:

Furthermore, the Talmud describes the stoning punishment (called Skila סקילה in Hebrew) in different terms than the stereotypical notion of hurling rocks at an immobile defendant/victim. Rather, the defendant is brought to the top of a large scaffold, and thrown off. After that (if the defendant was not already dead) very large rocks were dropped on top of the defendant. The punishment, the harshest one in Talmudic law, was intended to be as quick and painless as possible given the nature of the punishment. (That is, there are quicker and more painless punishments, but the Talmud specifically condemns long, drawn out, and torturous punishments).

[Ulysses]

Aha, dat zegt al een stuk meer ja. Wat Diak2b ook al zei. En die vorm van steniging is al een stuk minder barbaars ook.

[elle]

Je moet toch wat als je geen electriciteit voor zo'n stoel hebt .

[Ulysses]

Heeft Paulus niet een steniging overleeft? In dat geval zal hij toch het stenen gooien hebben moeten ondergaan, want als hij nog geleefd had nadat hij van een huis of rots was afgegooid, zouden ze er nog een steen achteraan gegooid hebben. Tenzij ze niet ontdekten dat hij nog leefde, dat was volgens mij ook de reden dat hij het overleefde.
Blijft ook nog steeds de vraag staan waarom Jezus zei: Wie zonder zonde is, werpe de eerste steen.

[klaas f]

quote:

Ulysses schreef op 20 maart 2006 om 16:56:
Heeft Paulus niet een steniging overleeft? (...).

Ja, Paulus (toen nog Saulus) overleefde de steniging van Stefanus... (Hand. 7:54 e.v.)

[elle]

In 2 korinthe 11 zegt Paulus (niet om te pochen, maar om in God te roemen):

quote:

24 Van de Joden heb ik vijfmaal de veertig-min-één-slagen ontvangen, 25 driemaal ben ik met de roede gegeseld, eens ben ik gestenigd, driemaal heb ik schipbreuk geleden, een etmaal heb ik doorgebracht in volle zee; 26 telkens op reis, in gevaar door rivieren, in gevaar door rovers, in gevaar door volksgenoten, in gevaar door heidenen, in gevaar in de stad, in gevaar in de woestijn, in gevaar op zee, in gevaar onder valse broeders;

[MaVee]

Duh, als er ook geen stenen naar je gegooid worden...

Dit zal wel bedoeld worden:
Na verloop van tijd kwamen er echter Joden uit Antiochië en Ikonium die de mensen ompraatten. Ze stenigden Paulus en sleepten hem vervolgens de stad uit, in de veronderstelling dat hij dood was. Maar toen de leerlingen om hem heen waren gaan staan, kwam hij overeind en ging de stad weer in. De volgende dag vertrok hij met Barnabas naar Derbe.
Handelingen 14

Was overigens niet een steniging volgens de regels van de joodse wetten, gebeurde in de stad namelijk...

[Priscilla en Aquila]

quote:

Ulysses schreef op 20 maart 2006 om 16:56:
Heeft Paulus niet een steniging overleeft? In dat geval zal hij toch het stenen gooien hebben moeten ondergaan, want als hij nog geleefd had nadat hij van een huis of rots was afgegooid, zouden ze er nog een steen achteraan gegooid hebben. Tenzij ze niet ontdekten dat hij nog leefde, dat was volgens mij ook de reden dat hij het overleefde.
Blijft ook nog steeds de vraag staan waarom Jezus zei: Wie zonder zonde is, werpe de eerste steen.

Vanwege de strikvraag van de Farizeers. Ze wilden Jezus vangen op Zijn woorden/daden. Dus dachten ze slim te wezen en Hem die vraag te stellen over die overspelige vrouw.

Johannes 8
6 En dit zeiden zij om Hem in verzoeking te brengen, opdat zij iets hadden om Hem aan te klagen.

Als Hij zou zeggen: stenig haar maar, dan had Hij toch het volk tegen zich gekregen en als Hij had gezegd, nee stenig haar maar niet, dan konden ze zeggen dat Hij de wet overtrad.
En aangezien Hij God Zelf was, had Hij de bevoegdheid om te zeggen: ik veroordeel u niet, zondig van nu aan niet meer.

[Ulysses]

Nee, ik bedoel meer van: als het de gewoonte was om bij steniging de veroordeelde van een rots af te duwen, waarom zei Jezus dan: "...werpe de eerste steen" en niet "...gooit haar als eerste van een rots af".

[cyber]

quote:

Priscilla en Aquila schreef op 20 maart 2006 om 22:31:

[...]


Vanwege de strikvraag van de Farizeers. Ze wilden Jezus vangen op Zijn woorden/daden. Dus dachten ze slim te wezen en Hem die vraag te stellen over die overspelige vrouw.

Johannes 8
6 En dit zeiden zij om Hem in verzoeking te brengen, opdat zij iets hadden om Hem aan te klagen.

Als Hij zou zeggen: stenig haar maar, dan had Hij toch het volk tegen zich gekregen en als Hij had gezegd, nee stenig haar maar niet, dan konden ze zeggen dat Hij de wet overtrad.
En aangezien Hij God Zelf was, had Hij de bevoegdheid om te zeggen: ik veroordeel u niet, zondig van nu aan niet meer.

Jezus was niet gekomen om te oordelen toch ?? maar om te redden.

Pas bij zijn tweede komst komt Hij om te oordelen.

[elle]

Ik snap je punt niet? P&A halen Jezus' woorden aan:

quote:

Joh 8:10 En Jezus richtte Zich op en zeide tot haar: Vrouw, waar zijn zij? Heeft niemand u veroordeeld? 11 En zij zeide: Niemand, Here. En Jezus zeide: Ook Ik veroordeel u niet. Ga heen, zondig van nu af niet meer!

[cyber]

Ja klopt toch, Jezus veroordeelde niet, ja toch??

of begrijp ik je verkeerd??

[elle]

Het klopt dat je terecht stelt dat Jezus daar niet veroordeelt. Dat stelden P&A ook al. Maar ik snap niet waarom je ons dat meedeelt. Het leek in je eerste post of je betwijfelde dat Jezus het woord 'veroordelen' heeft gebruikt.

[cyber]

Kijk, ik begreep PenA anders als jij, daarom maakte ik die opmerking.
En jij begreep mij weer anders dan dat ik bedoelde, en zo gaat dat wel eens op een forum.

[klaas f]

Beste Ulysses,

Ik snap je wèl, hoor! Jezus zei: "...die werpe de eerste steen!"
Daaruit kun je opmaken dat steniging een kwestie is van stenen werpen.
En niet mènsen werpen, dus.

Steniging was een officiële rituele, godsdienstige doodsstraf. Je mag erop vertrouwen dat deze straf met pijnlijke nauwgezetheid en grote ijver werd uitgevoerd: men ging door met stenen gooien totdat de delinquent mors- en mors- en morsdood was.
Iemand die beweert een steniging te hebben overleefd, zal zich vergissen. Vermoedelijk was hij niet op de hoogte van de ernstige aard van de joodse traditie op dit gebied, en zag hij een enkele gegooide - en dan ook nog slecht gemikte - steen aan voor een echte steniging.
Het "stenigen van de duivel" door Moslims - een vast onderdeel van de jaarlijkse bedevaart naar Mekka, waarbij stenen naar drie zuilen worden gegooid - laat iets van die traditie zien.

Mijn woordenboek zegt:
Stenigen - met stenen doden.

Mijn encyclopedie vertelt:
Stenigen - (stenigde, heeft gestenigd), (overg.) met stenen naar iemand werpen om hem te doden; vandaag hosanna, morgen stenigt hem, uitdrukking waarmee men de wispelturigheid der volksgunst te kennen geeft.
Steniging - v. (-en), de vooral uit het O.T. bekende wijze van terdoodbrengen van een misdadiger.
• Steniging is een typische vorm van uitstoting uit de gemeenschap: een doden "uit de verte", waaraan allen deelnemen (opdat de schuld over de gehele gemeenschap verdeeld en zo geneutraliseerd wordt) en waardoor de "besmettingshaard" uit de weg wordt geruimd. Niet zelden gaat men met de steniging door, totdat de gestrafte begraven ligt onder een hele berg stenen; eerst dan is de uitstoting volkomen.

Ik voeg hier aan toe:
Bij deze vorm van executie vloeit geen of weinig bloed (een wetsvoorschrift) en krijgen de uitvoerders geen bloed aan hun handen. Er is ook geen direct contact met de misdadiger. Bovendien is het niet mogelijk vast te stellen wie van de uitvoerders de dodelijke worp heeft verricht. Dit alles verkleint het risico van wroeging bij de uitvoerders.

[Pooh]

quote:

klaas f schreef op 21 maart 2006 om 02:00:
Steniging was een officiële rituele, godsdienstige doodsstraf. Je mag erop vertrouwen dat deze straf met pijnlijke nauwgezetheid en grote ijver werd uitgevoerd: men ging door met stenen gooien totdat de delinquent mors- en mors- en morsdood was.
Iemand die beweert een steniging te hebben overleefd, zal zich vergissen. Vermoedelijk was hij niet op de hoogte van de ernstige aard van de joodse traditie op dit gebied, en zag hij een enkele gegooide - en dan ook nog slecht gemikte - steen aan voor een echte steniging.
Het "stenigen van de duivel" door Moslims - een vast onderdeel van de jaarlijkse bedevaart naar Mekka, waarbij stenen naar drie zuilen worden gegooid - laat iets van die traditie zien.

Wat een grenzeloos vertrouwen in de 'pijnlijke nauwgezetheid' van de Joden. Zeker gezien de eerder aangehaalde stukken uit wikipedia, die het volgende zeggen over de Talmud:

(bron)

quote:

However, the Talmud seriously limits the use of the death penalty to those criminals who were warned not to commit the crime in the presence of two witnesses, and persisted in committing the crime also in front of two witnesses. It was said about the death penalty that if a court killed one person in seventy years, it was a barbarous court and should be condemned as such.

Furthermore, the Talmud describes the stoning punishment (called Skila סקילה in Hebrew) in different terms than the stereotypical notion of hurling rocks at an immobile defendant/victim. Rather, the defendant is brought to the top of a large scaffold, and thrown off. After that (if the defendant was not already dead) very large rocks were dropped on top of the defendant. The punishment, the harshest one in Talmudic law, was intended to be as quick and painless as possible given the nature of the punishment. (That is, there are quicker and more painless punishments, but the Talmud specifically condemns long, drawn out, and torturous punishments).

Mishna, Sanhedrin 6.4 on modalities of stoning:
The place of stoning was the height of two men. One of the witnesses knocked (the convict) down on his back [lit.: "loins"]. If he turned over on his chest [lit: "heart"], the witness turned him on his back. If he died right away, that was enough; but if not, the second (witness) took a stone and dropped it on his chest. If he died right away, that was enough; but if not he was stoned by all Israelites (present)...

Kun je aangeven waarom je denkt dat de Joden de steniging uitvoerden zoals jij beschrijft?

[Priscilla en Aquila]

quote:

Ulysses schreef op 20 maart 2006 om 22:58:
Nee, ik bedoel meer van: als het de gewoonte was om bij steniging de veroordeelde van een rots af te duwen, waarom zei Jezus dan: "...werpe de eerste steen" en niet "...gooit haar als eerste van een rots af".

Ik snap je. Dan is het dacht ik duidelijk dat stenigen bedoeld was als: stenen werpen naar iemand. En niet: eerst van een rots gooien.

[Zijnkind]

Pooh, je hebt wel een grenzeloos vertrouwen in wikipedia .

Hoe verklaar je de diverse teksten van het opnemen en gooien met stenen anders dan stenigen? En waarom kan het niet zo zijn dat er 2 varianten van de straf waren? Een met stenen gooien en de ander "het van de rots" gooien.

[Pooh]

quote:

Zijnkind schreef op 21 maart 2006 om 21:44:
Pooh, je hebt wel een grenzeloos vertrouwen in wikipedia .

Hoe verklaar je de diverse teksten van het opnemen en gooien met stenen anders dan stenigen? En waarom kan het niet zo zijn dat er 2 varianten van de straf waren? Een met stenen gooien en de ander "het van de rots" gooien.

Wikipedia noemt de Talmud als bron. Iemand die die bronnen kan bevestigen?

Allereerst denk ik dat de wetgevingsteksten doelen op een steniging op afstand, door met stenen te gooien. Dat Jezus daarnaar refereert is logisch. Sterker nog, hij haalt de letterlijke tekst aan. De wet schrijft voor dat de getuigen de eerste steen werpen, hij vraagt degenen die zonder zonde zijn de eerste steen te werpen.

Bij concrete stenigingen staat er niet duidelijk hoe het gebeurde. Ik geloof best dat er 2 varianten kunnen zijn geweest. Ik kan me ook prima voorstellen dat een officiele, door het Sanhedrin bevolen steniging anders verliep dan een wild volksgericht, en dat beide voorkwamen.

Maar ik ageerde tegen klaas f. Hij suggereerde dat er maar 1 manier was -namelijk die met stenen op afstand-, en dat de Joden zich daar nauwgezet aan hielden. Zonder onderbouwing van zijn kant waag ik dat te betwijfelen.

[klaas f]

quote:

Pooh schreef op 21 maart 2006 om 22:01:

[...]

(...) Maar ik ageerde tegen klaas f. Hij suggereerde dat er maar 1 manier was -namelijk die met stenen op afstand-, en dat de Joden zich daar nauwgezet aan hielden. Zonder onderbouwing van zijn kant waag ik dat te betwijfelen.

Als er inderdaad twee gangbare stenigingspraktijken waren geweest, zou Jezus ongetwijfeld iets hebben gezegd als: "...die werpe de eerste steen! Maar natuurlijk kunnen we d'r ook eerst van een flatje afgooien, als jullie dat liever hebben..."

[Nunc]

quote:

klaas f schreef op 22 maart 2006 om 01:56:
[...]


Als er inderdaad twee gangbare stenigingspraktijken waren geweest, zou Jezus ongetwijfeld iets hebben gezegd als: "...die werpe de eerste steen! Maar natuurlijk kunnen we d'r ook eerst van een flatje afgooien, als jullie dat liever hebben..."

jahoor, vast wel. Want mensen van toen waren dom en zullen het vast niet gesnapt hebben als Jezus alleen maar aan 'stenen gooien' refereerde.

Het was goed joods gebruik om bv. naar OT teksten te refereren door alleen een kerngedeelte of zin te citeren. De joodse cultuur (overigens vrijwel alle culturen, zeker in die tijd) was zeer contextgevoelig. Met een enkel woord kan veel gezegd worden.

[klaas f]

quote:

Nunc schreef op 22 maart 2006 om 02:59:

[...]


(...) Met een enkel woord kan veel gezegd worden.

Beste Nunc,

Erg leuk om dat juist van jóu te lezen!

[Nunc]

quote:

klaas f schreef op 22 maart 2006 om 03:06:
[...]


Beste Nunc,

Erg leuk om dat juist van jóu te lezen!

Tja, maar sommige mensen gebruiken veel woorden, omdat degene aan wie ze iets schrijven kennelijk meer dan één woord kan gebruiken.