Schriftkritische gedachten?

[Qohelet]

Beste Cricticus,

Volgens mij maak je nu een valse tegenstelling.

We hebben het hier over de principes van bijbeluitleg, en op het verband tussen een tekst, haar Auteur en haar betekenis vroeger en nu. Op zichzelf is dat meer een filosofische curiositeit dan een essentiële discussie, maar onenigheid over dergelijke zaken kan diep ingrijpen in het verstaan van elkaar.

Ik heb zo het gevoel dat de vraag naar nieuw-testamentische ethiek (en daarmee de exegese van een belangrijk deel van Jezus' prediking en van Paulus' brieven) een ingewikkelder probleem vormt dan de discussie rond Genesis 1-3. De hermeneutische discussie over het scheppingsverslag moet je misschien beschouwen als proeftuintje voor hermeneutische experimenten.

(Dat proeftuintje is trouwens erg geliefd. Het was een breekpunt in de kwestie Geelkerken, het speelde onlangs een expliciete rol in de samensprekingen tussen de Canadian Reformed Churches en de United Reformed Churches, een paar jaar geleden schreef Van de Beek er een boek over en het komt uitgebreid aan de orde in Woord op Schrift.)

Als jouw boodschap is: "niet theologiseren, maar aan het werk", dan ben ik het daar goeddeels mee eens. Helaas worden de GKv gedeeltelijk verlamd in haar praktijk door ruzie over de uitgangspunten. Dat maakt studie noodzakelijk.

Ook de zo eenvoudig klinkende "navolgings-ethiek" die jij naar voren brengt, is niet het einde van alle tegenspraak. De vraag is namelijk, wat je er concreet mee bedoeld, waarop je het baseert en of je recht doet aan andere aspecten van de bijbelse ethiek. Met de kreet "navolging" kom je er niet; en hoewel Bonhoeffer terecht en krachtig ageerde tegen verkeerde accenten in de kerk van zijn tijd, heeft zijn boodschap ook zijn eenzijdigheden.

Daarom lijkt het me goed om over deze dingen door te praten. Dat neemt niet weg dat we allemaal onze roeping tot een christelijk leven hebben in te vullen. Al doende denk ik echter na over het waarom en hoe -- daarover gaat het hier.

[criticus]

Beste Qohelet,

Hartelijk dank voor je prompte reactie. Ik kan je grotendeels volgen, en ik heb ook niet het idee dat jij nu persoonlijk tegenover deze opvatting staat, maar ik heb toch het een en ander gelezen hier waar mijn reactie voor bedoeld was.

Even een citaat van jou:

"gedeeltelijk verlamd in haar praktijk door ruzie over de uitgangspunten. Dat maakt studie noodzakelijk."

Maar dat is precies wat ik bedoel: je zult toch met me eens zijn dat Jesus een eenvoudige opdracht meegegeven heeft: houd evenzeer van je naaste en van God: dat is de zaak waar het om draait. De wet en de profeten komen dan 'sozusagen' als vanzelf.
Wanneer niet, zit er iets fout.

Vraag: waarom merk ik van dit 'houden van' nix in de actuele stukken (zonder ze alle en detail te kennen, maar de sfeer alleen al is mij al meer dan voldoende...).  

Ik heb het gevoel dat de zaak steeds maar weer omgedraaid wordt. Want wat wordt er gesteld:

a. als jij dit of dat niet (letterlijk) genoeg opvat dan hoor je niet bij ons en
b. ben je geen goed christen.

Dit is op zich al erg genoeg, meer dan dat: je stelt in feite God een ultimatum:

Beste God, als 'dit of dat' niet zo gebeurd is als ik vind dat het zo moet zijn gebeurd kan ik niet meer aan je geloven
- m.a.w. de ernstigste zonde door zich boven de allerhoogste te stellen!!

Merkwaardig dat de kerkvaders, Calvijn (al eens eerder aangehaald), Luther, Bonhoeffer, Barth (in deze kringen wellicht indertijd niet zo geliefd, maar toch...) dit veel duidelijker gezien hebben dan uit veel uitlatingen hier blijkt. Deze hebben nooit en te nimmer opgeroepen tot een alleen zaligmakend zuiver feitjesgeloof!

Vraag: waarom merk ik van dit 'houden van' zo weinig in de actuele stukken (zonder ze alle en detail te kennen, maar de sfeer alleen al is meer dan voldoende...).

Is het 'uitganganspunt' zoals jij zegt, niet volkomen verkeerd gekozen?

Groetjes,
Criticus
 

[xgnoom]

quote:

op 26 Nov 2003 17:33:43 schreef criticus:
Ik zie nog veel te veel mercedessen voor de plaatselijke GKV-kerk....

850 miljoen mensen lijden honger - ons antwoord?

Ik vind deze vergelijking eerlijk als het gaat om prioriteiten stellen - tot op zekere hoogte.

Het is echter m.i. niet eerlijk om de GKV of individuele kerkmensen verantwoordelijk te stellen voor de honger in de wereld. Net zo min als suggereren dat een beetje geld structurele problemen van ontwikklingslanden zou kunnen oplossen.

(Dit even tussendoor.)

[Hans B]

quote:

op 21 Nov 2003 23:02:21 schreef Wiering:
Waarom al die ingewikkelde tools van hermeneutiek? Waarom, waarom niet de bijbel zichzelf laten uitleggen? Wat is de meerwaarde van een in principe niet-theologische benadering als 'metafoordenken' en 'litteraire analyse'? Dat zijn sowieso geen theologische, maar taalkundige begrippen. ...
Is de veranderde tijd een argument om de nieuwe taalkundige tools op de Heilige Schrift toe te laten? Wat gek dat dat altijd gezegd wordt wanneer kerkverval in gaat zetten!

Het gaat je om bijbellezen. Goed lezen vraagt soms (dat is gebleken) om nadenken over de vraag hoe je goed een tekst leest. Helaas leidt dit tot een theorie over teksten lezen (ook wel genaamd hermeneutiek, incl taalkundige begrippen en tools).

En laten we wel wezen: maar de reformatie is er mee gekomen dankzij de ontdekking van een nieuwe manier van teksten lezen van het humanisme. Dus nieuwe taalkundige tools mogen dan misschien opgeroepen worden door kerkverval (het humanisme als reactie op vastlopende scholastieke theologie van de late middeleeuwen), het kan wel leiden tot een frisse lezing van de bijbel, zelfs tot herstel van de kerk.

quote:

Maar, dat geeft alweer aan dat de theologie niet de pretentie moet hebben een soort wetenschappelijk 'verkennend' vak moet zijn. We leren in ons dagelijks Christen-zijn geen bal van al die theoriën, en moeten er derhalve geen geld en aandacht aan besteden.

Wetenschap is niet veel meer dan hetzelfde doen dan je normaal in het dagelijks leven doet, maar dan via een omweg: elke stap zet je langzamer en bereflecteerd, waar je normaal gewoon doorloopt.
Moet je niet te hoge pretenties aan verbinden, maar volgens mij is het soms wel handig - je doet wel eens een ontdekking.

[Hans B]

quote:

op 26 Nov 2003 18:06:41 schreef Qohelet:
Als jouw boodschap is: "niet theologiseren, maar aan het werk", dan ben ik het daar goeddeels mee eens. Helaas worden de GKv gedeeltelijk verlamd in haar praktijk door ruzie over de uitgangspunten. Dat maakt studie noodzakelijk.

Hier ben ik het helaas niet mee eens. Werden de Gkv maar verlamd door ruzie over uitgangspunten. Daar gaat het juist veel te weining over. Ging het daar maar over, dan kwamen de echte discussies op tafel en konden we verder komen. Nu houden we elkaar bezig met discussies over symptomen, over details, over opleuken van het kerkelijk leven of juist niet.

Werd er maar meer echt getheologiseerd.

[Qohelet]

Als je bedoelt dat de "zich afscheidenden" te veel zijn gaan hangen aan details of symptomen (zondagsrust, liedboek) dan ben ik dat wel met je eens.

Maar daarvóór hebben diezelfde mensen, en andere "verontrusten" geprobeerd uitgangspunten te bespreken. Voorbeelden vind je niet alleen in Reformanda (waar inderdaad vaak te veel met karikaturen gewerkt wordt), maar ook in de serie Woord en Wereld of in een blad als Nader Bekeken.

Er werd bijvoorbeeld over uitgangspunten gepraat toen deputaten Kerkmuziek en Liturgie met hun rapporten kwamen. Daarin worden principes van liturgiek uiteengezet. Het ging in de discussie hierover uitdrukkelijk niet alleen over de aard van de liturgie, maar ook over de plaats van de prediking, de functie van het Woord, het karakter van bijbelse en kerkelijke poëzie, de hermeneutiek van het Liedboek. Deze discussies zijn onopgelost opgelost in het niets van een veel heftiger en symptomatischer gebeuren.

Ik kan denk ik wel een reden geven waarom discussies over veel zaken "symptomatisch" blijven. Er is geen voor het publiek toegankelijke (if at all) bron in vrijgemaakte kring waarin basisprincipes voor bijv. hermeneutiek uiteen zijn gezet. En díe er zijn, zijn oud en uit de gratie; ik denk bijv. aan Van der Leest, De Bijbel, een open boek?, of iets gedegener, Van Bruggen, Het lezen van de bijbel, enz.

Wat er overblijft na eliminatie van de klaarblijkelijk achterhaalde traditioneel-vrijgemaakte lectuur, is niet heel veel. Een publicatie als Woord op Schrift is óók symptomatisch; het geeft geen basis, maar een voorbeeld van uitwerking. Over alle punten die je een aantal posten terug opsomde, zou je zo'n bundel kunnen maken en het zou allemaal symptomatisch zijn.

Overigens, als studiemateriaal voor de onlangs gehouden "ontmoeting bezwaarden en anderen" heb ik een overzicht geproduceerd dat je kunt vinden in het bijbehorende topic; E-line is zo vriendelijk geweest de boel op haar site te zetten. Ik heb geprobeerd daar achter de symptomen te zoeken naar basale discussies. Niet alleen (maar ook) op het hermeneutische vlak. Mijn vraag aan jou: als je het dan zo belangrijk vindt om naar de diepte af te steken, vertel dan eens of dat materiaal aan je wensen voldoet, en zo niet, waarom niet.

[Scholasticus]

quote:

op 27 Nov 2003 02:00:06 schreef Qohelet:
Overigens, als studiemateriaal voor de onlangs gehouden "ontmoeting bezwaarden en anderen" heb ik een overzicht geproduceerd dat je kunt vinden in het bijbehorende topic; E-line is zo vriendelijk geweest de boel op haar site te zetten. Ik heb geprobeerd daar achter de symptomen te zoeken naar basale discussies. Niet alleen (maar ook) op het hermeneutische vlak. Mijn vraag aan jou: als je het dan zo belangrijk vindt om naar de diepte af te steken, vertel dan eens of dat materiaal aan je wensen voldoet, en zo niet, waarom niet.

Klik hier om het door Q genoemde materiaal te vinden.

[criticus]

Beste xgnoom,

quote:

„Het is echter m.i. niet eerlijk om de GKV of individuele kerkmensen verantwoordelijk te stellen voor de honger in de wereld. Net zo min als suggereren dat een beetje geld structurele problemen van ontwikklingslanden zou kunnen oplossen.“

Maar xgnoom, zijn wij (dat ik de plaatselijk GKv kerk noem is inderaad tendentieus) werkelijk zo gegrepen, dat wij alles gedaan hebben wat in onze macht staat? Dan meen ik te mogen vaststellen dat de wissel verkeerd staat.
Wie staan er ter rechter zijde van Jezus, diegenen die anderen met de stopwatch en Genesis 1 de maat willen nemen of diegenen die hem ontmoet hebben in de zieken, hongerigen en gevangenen in deze wereld?

Deze discussies over de zogeheten ‚schriftuurlijkheid’ hebben niets anders dan ellende en ruzie opgeleverd. Het zit er al tenminste sinds de doleantie ingebakken, en als we eerlijk zijn pleziert ons dat ruziemaken over de draagkracht van het water in de zee van genesareth, de stembanden van de slang etc. ook wel, want het is lekker veel gemakkelijker om vanuit de studeerkamer waarheden samen te stellen waaraan men vervolgens moet voldoen. Ware schriftuulijkheid wordt niet rondgebazuind, betekent niet te oordelen (NT!) maar is te zien aan de gegrepenheid van de mensen. In die zin is het dus volkomen verkeerd gelopen. De kerkscheuringen hadden op deze gronden nooit mogen plaatsvinden, maar de pluriformiteit had binnen de kerk moeten blijven. Ik denk dat een dergelijk christendom veel meer uitstraling heeft dan het geruzie van kleine en zeer kleine groepen, waar a) een buitenstaander geen touw aan kan vastknopen en die b) ook zeker niet inhoudelijk gemotiveerd zijn maar vrijwel altijd uitingen zijn van verschillende mentaliteiten en culturen.

Tot de volgende schrijf,

criticus


 

[Scholasticus]

quote:

op 27 Nov 2003 02:00:06 schreef Qohelet:
Overigens, als studiemateriaal voor de onlangs gehouden "ontmoeting bezwaarden en anderen" heb ik een overzicht geproduceerd dat je kunt vinden in het bijbehorende topic; E-line is zo vriendelijk geweest de boel op haar site te zetten. Ik heb geprobeerd daar achter de symptomen te zoeken naar basale discussies. Niet alleen (maar ook) op het hermeneutische vlak. Mijn vraag aan jou: als je het dan zo belangrijk vindt om naar de diepte af te steken, vertel dan eens of dat materiaal aan je wensen voldoet, en zo niet, waarom niet.

Ik heb je discussiestuk gelezen. Een nuttige inventarisatie van een paar hot items en de meest gebruikte argumenten over en weer.
In een aantal weergaves schemert je eigen positie door, en dat roept meteen vragen op.

De prediking.
"De predikant spreekt niet meer met gezag". Maar wat zou dat voor gezag moeten zijn, en wat zijn evt. de grenzen ervan?
"De predikanten leren hun preek te schrijven vanuit een persoonlijke meditatie op de tekst i.p.v. vanuit een exegetische analyse." Dit is een misverstand. In het preekvoorbereidingsschema in Kampen worden drie componenten onderscheiden: exegetische analyse (wat staat er en wat betekent dat?), persoonlijk-meditatieve overdenking (wat heeft God mij hier te zeggen?) en pastorale reflectie (wat kan ik de gemeente hiermee zeggen?). Het is expliciet niet de bedoeling om die componenten van elkaar los te maken. Zou jij willen beweren dat een dominee in het voorbereiden van z'n preek zonder een van deze drie kan?
"Drohbotschaft" naast "Frohbotschaft": ik vind het gevaarlijk om dit zomaar naast elkaar te zetten. In het evangelie komen ze geïntegreerd naar ons toe, al is het niet makkelijk om precies onder woorden te brengen hóe ze geïntegreerd zijn. Maar een simpele tweeslag (evenals belofte - eis) doet aan de bijbel geen recht.
"Narratieve vertelling i.p.v. heilshistorische uiteenzetting". Grappig: het zou kunnen dat heilshistorie op zichzelf narratief is. Mag het ook nog een keer zo zijn dat je verschillende taal- en tekstvormen kunt kiezen voor het doorgeven van Gods boodschap?

Schriftkritische invloeden
"Kampen" presenteert een visie op hermeneutiek ?! Nee, een paar mensen die iets met Kampen te maken hebben (gehad) starten op onderdelen een discussie die vaak wel iets met hermeneutiek te maken heeft.
De Bruijne stemt in met Loonstra - dan heb je z'n artikelen wel slecht gelezen. De Bruijne geeft een preciesere, beperktere invulling aan metaforie, en bepleit metaforische uitleg op geheel andere gronden dan Loonstra.
Doedens: Genesis 1 mythisch? Ook hier weer een vertekening. De literaire compositie staat centraal in de uitleg van Doedens. Maar hij maakt er geen mythe van, integendeel: volgens Doedens is Gen. 1 juist polemisch tégen de oud-oosterse mythen.

Hermeneutiek
Je geeft wel een heel magere invulling van het hermeneutisch probleem. Bovendien signaleer je een aantal uitwassen (bijbel persen in onze context, beperkt zicht op de relevantie van de bijbel) die niet centraal met hermeneutisch besef samenhangen. Daarmee maak je het jezelf te gemakkelijk om, door het oproepen van angst- en onderbuikgevoelens, te waarschuwen tegen de "nieuwere theologie".

[Qohelet]

Voor alle duidelijkheid: ik heb geprobeerd de belangrijkste standpunten (en extremen daarin) weer te geven. Het zijn niet noodzakelijkerwijs mijn standpunten. De kritiek die jij geeft, Scholasticus, in de richting van het standpunt van "bezwaarden" is belangrijk, omdat je probeert misverstanden bij hen aan te duiden.

Je hebt het bijvoorbeeld op de tweeslag Froh-/Drohbotschaft of, in de vrijgemaakte parallel, belofte en eis. Niet zo maar naast elkaar plaatsen, zeg jij, en daarmee ben ik het helemaal eens. Ze moeten als één geheel worden gepresenteerd. Ja, prachtig. Het probléém is echter, dat bezwaarden (ook veel niet-afgescheidenen) zich zorgen maken om het evenwicht van beide aspecten in dat geheel. Omdat ze niet als losse pakketjes komen, is het moeilijk die kritiek hard te maken -- in percentages belofte en eis bijvoorbeeld . Van de andere kant is het even moeilijk om de kritiek te ontzenuwen. De vraag waarover doorgepraat zou moeten worden: hoe verhoudt de prediking van de eis zich tot die van de belofte?

(Mijn standpunt in dit voorbeeld: ik denk dat de vrijgemaakte prediking teveel de neiging heeft gehad de twee los te koppelen. Beter gezegd, de karikatuur die de afgescheiden groep presenteert, lijkt mij niet het bijbelse evenwicht. Een te sterke nadruk op de eis leidt tot wetticisme. Anderzijds, wat ik veel gemist heb in preken in de laatste jaren is een concrete uitwerking van wat God van ons verwacht; of zelfs, dát Hij wat van ons verwacht. Die "eis" [ik zeg liever: "verplichting"] staat weliswaar onder de beheersing van de genade, onder het kopje van de dankbaarheid, maar hij moet wel stáán. Ik ben het met bezwaarden eens dat dat wel meer mag. En indringender: geloof zonder werken is dóód geloof, broeders en zusters! Wees blij met de genade die je gekregen hebt, laat het zien door naar God te luisteren, gá ervoor!)